Nga Leonard Veizi
Paktet me djallin, kërkimi i pafundëm i dijes dhe rënia e pashmangshme në tundim nuk janë thjesht motive letrare; ato janë palca e shpirtit njerëzor që Johan Volfgang fon Gëte i skaliti përjetësisht në kryeveprën e tij. Fausti nuk është thjesht një personazh, por pasqyra ku çdo epokë sheh ambicien e saj të shfrenuar dhe koston morale të progresit. Ky rrugëtim shpirtëror, që nisi nga legjendat e vjetra për t’u bërë testamenti i njerëzimit, gjeti strehë pikërisht në qetësinë e kodrave gjermane, aty ku natyra dhe mendimi u bënë një…
…Në vitin 1824, Johan Volfgang fon Gëte ngjitet drejt Etersbergut, një hapësirë e qetë mbi Vajmar, për të kërkuar atë që çdo mendje e madhe kërkon herë pas here: distancën nga zhurma dhe afërsinë me vetveten. Aty, mes pyjeve dhe dritës së butë të kodrës, ai gjeti jo vetëm pushimin, por një burim reflektimi që do të depërtonte në veprat e tij.
Sot, e njëjta kodër mban një emër tjetër: Buhenvald. Dhe pikërisht këtu nisi tensioni që e bëri këtë episod më shumë se një shënim biografik – e ktheu në një reflektim mbi historinë, kujtesën dhe paradoksin e qytetërimit evropian.
Universi i Vajmarit
Në kohën e Gëtes, Etersbergu ishte një peizazh i kulturës së lartë gjermane, një zgjatim natyror i botës së letërsisë dhe filozofisë që ai mishëronte. Gëte nuk ishte thjesht shkrimtar; ai ishte një univers më vete-poet, piktor, studiues i natyrës, mendimtar që kërkonte ligjet e fshehta të botës si në art, ashtu edhe në shkencë. Vepra e tij monumentale, Fausti, mbetet një nga kulmet e mendimit evropian: një dialog i përjetshëm mes dijes, tundimit dhe shpirtit njerëzor.
Por historia ka një mënyrë ironike për të rikthyer vendet në qendër të ndërgjegjes sonë. Ajo që për Gëten ishte një strehë estetike dhe shpirtërore, për shekullin XX u kthye në një hapësirë makthi. Kjo nuk është thjesht një rastësi gjeografike-është një akuzë e heshtur ndaj iluzionit se kultura e lartë e mbron njeriun nga barbaria.
Paradoksi i qytetërimit
Editorialisht, kjo na detyron të bëjmë një pyetje të pakëndshme: si është e mundur që toka që frymëzoi një mendje si Gëteja, më vonë të strehojë një nga simbolet më të errëta të historisë njerëzore? A mjafton arti për ta civilizuar njeriun, apo ai mbetet një shtresë e hollë mbi impulse më të thella?
Në këtë kontrast qëndron forca e vërtetë e këtij episodi. Gëteja vdiq në vitin 1832, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të ndriçojë mendimin evropian. Por Etersbergu-apo Buhenvaldi-mbetet si një kujtesë se historia nuk është lineare dhe se përparimi nuk është i garantuar.
Në fund, rrugëtimi i Johan Volfgang fon Gëtes drejt Etersbergut nuk është vetëm një episod i qetë pushimesh. Është një pikë ku arti, natyra dhe historia kryqëzohen-dhe ku ne, sot, jemi të detyruar të lexojmë jo vetëm atë që shkroi Gëteja, por edhe atë që historia shkroi mbi të njëjtën tokë.