Kullat tradicionale shqiptare kthehen në bujtina: një udhëtim drejt mikpritjes së lashtë në një Shqipëri pothuajse të panjohur për turistët
Rrezet e diellit depërtojnë përmes një dritareje të vogël prej guri, duke bërë që dërrasat e dyshemesë prej druri të kërcasin teksa ngrohen. Nga jashtë dëgjohen tingujt e zileve të deleve të një kopeje që po kalon. Aroma e bukës që piqet përzihet me tymin e zjarrit të mbrëmjes së kaluar. Zgjohem me ndjesinë se jam transportuar në një kohë tjetër, por në të vërtetë ndodhem në Shqipërinë e ditëve tona.
Jam duke qëndruar në një kullë, një prej shtëpive tradicionale prej guri në formë kulle, që gjenden në të gjithë Shqipërinë e Veriut, Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut. Dikur ato shërbenin për të mbrojtur familjet në kohë konfliktesh dhe për të strehuar udhëtarët e lodhur që përshkonin rrugët tregtare, përpara se shumica e tyre të braktiseshin dhe të rrënoheshin gjatë shekullit XX.
Një shteg i ri për ecje në distanca të gjata, i krijuar nga Shoqata Shqiptare e Agroturizmit, synon t’u rikthejë disa prej këtyre kullave shkëlqimin e dikurshëm dhe t’u japë vizitorëve mundësinë të zbulojnë një pjesë të Shqipërisë pothuajse të paprekur nga turizmi.
Shtegu i Kullave përshkon disa nga zonat më pak të vizituara të Shqipërisë verilindore, me ndalesa në rajonet e Mirditës, Matit, Bulqizës dhe Dibrës.

I projektuar për t’u përshkuar në këmbë, nën shoqërinë e një udhërrëfyesi, gjatë nëntë ditëve, itinerari shtrihet në më shumë se 160 kilometra, përmes fshatrave tradicionale, pllajave të larta, pyjeve dhe luginave të lumenjve. Në të ardhmen parashikohen edhe itinerare për çiklizëm dhe udhëtime me automjete 4×4.
Disa etapa të shtegut janë të gjata dhe mund të ndahen lehtësisht në dy ditë, ose të shkurtohen duke përdorur një automjet për një pjesë të rrugës. Mundësitë për të qëndruar në bujtina, ferma dhe kulla krijojnë një lidhje mes udhëtarëve dhe trashëgimisë kulturore të rajonit, në një mënyrë që po bëhet gjithnjë e më e vështirë për t’u përjetuar në zonat më të frekuentuara të vendit.

Kulla, në format e saj të ndryshme, është elementi qendror i këtij itinerari. Të ndërtuara tradicionalisht me gurë gëlqerorë dhe dru nga malet përreth, kullat ndjekin një strukturë të rregullt arkitekturore, por njëkohësisht pasqyrojnë edhe karakterin e familjeve që i kanë porositur.
Të ndërtuara nga mjeshtër me aftësi të jashtëzakonshme, kullat e para ishin projektuar për t’u bërë ballë kushteve të vështira atmosferike të rajonit, por edhe realiteteve historike edhe më të ashpra, përfshirë pushtimin osman të shekullit XV dhe konfliktet e shpeshta mes fiseve.
Shumë të tjera u ndërtuan gjatë shekujve XVIII dhe XIX, por nën regjimin komunist në Shqipëri, nga viti 1944 deri në vitin 1991, shumë familjeve iu konfiskuan kullat. Kur i rimorën ato, i gjetën në gjendje të mjerueshme.
Sot, shumë prej tyre qëndrojnë bosh, pas largimit masiv të banorëve nga zonat rurale drejt qyteteve gjatë viteve 1990 dhe 2000.
“Po humbasim traditat, sepse njerëzit nuk po qëndrojnë më këtu”, më thotë Nik Nikolli, teksa ecim nëpër fshatin Lufaj, në kodër, gjatë etapës së parë të itinerarit.
Nikolli është drejtori i Infokullës, një muze i vogël dhe qendër kulturore në qytetin e afërt të Rubikut, e cila ofron falas harta për ecje dhe informacion historik për rajonin.
Ai shpjegon se në shumë prej fshatrave përgjatë itinerarit kanë mbetur vetëm një ose dy familje. Futja e idesë së turizmit ka qenë një proces i ngadaltë, pasi koncepti i pranimit të parave nga një mysafir bie ndesh me traditat e rrënjosura thellë të mikpritjes.
Ai shpreson se ky itinerar do t’i nxisë banorët vendas të hapin kullat ose fermat e tyre si bujtina, duke u ofruar vizitorëve përvoja unike dhe duke siguruar njëkohësisht të ardhura shtesë për familjet e tyre.
Nën regjimin komunist në Shqipëri, shumë familjeve iu konfiskuan kullat, të cilat i gjetën të rrënuara kur i rimorën pas ndryshimit të sistemit.
Gjatë ecjes në këtë itinerar, është e lehtë të kuptosh se çfarë ka parasysh Nikolli kur flet për mungesën e njerëzve në fshatra dhe mikpritjen e atyre që kanë mbetur.
Në disa ditë, udhëtimi ynë zgjat më shumë nga sa ishte parashikuar, pasi unë dhe udhërrëfyesi im ftohemi vazhdimisht të ulemi për një kafe dhe na servirin me bujari rrush, kumbulla dhe arra të sapovjelura.
Bujqësia është shtylla kryesore e jetës në këto zona dhe njerëzit punojnë pa ndërprerje në ara, nga agimi deri në perëndim të diellit. Megjithatë, ata duken gjithmonë të gatshëm të bëjnë një pushim, të presin vizitorë dhe të ndajnë me ta histori nga e kaluara.
Pjesa më e madhe e Shtegut të Kullave përshkon rrugë të vjetra në terrene kodrinore karstike, të mbushura me shpella, gështenja dhe ara me misër.
Shenjat orientuese përgjatë itinerarit janë ende të rralla dhe në disa pjesë duhet hapur rruga përmes bimësisë së dendur. Megjithatë, itinerari u mundëson udhëtarëve të ecin nëpër shtigjet që përdoren ende sot nga banorët e fshatrave, duke krijuar shumë mundësi për të bashkëvepruar me ta.
Në fund të ditës së dytë të udhëtimit, në fshatin Derjan, 91-vjeçarja Hajrije Qerimi më pret me një buzëqeshje të madhe, teksa më tregon për fëmijërinë e saj në një kullë të madhe aty pranë.
Babai i saj ishte një fermer i suksesshëm, i kujtuar ende për bujarinë e tij, dhe familja e priste rregullisht udhëtarë në shtëpi. Ajo më tregon se në tryezën e darkës nuk uleshin kurrë më pak se 10 persona. “Babai më këshillonte që në moshë të vogël se kujtdo që vinte në shtëpinë tonë duhej t’i ofronim ushqim dhe pije. Më mësoi se çfarë dhe si duhej të shërbeja”, thotë ajo me krenari. “Gjëja më e rëndësishme ishte që askush të mos largohej pa marrë mikpritjen më të mirë të mundshme”.
Duke përqafuar kullën dhe traditën e saj të fortë të mikpritjes, zonat rurale duket se më në fund kanë gjetur atë që mund t’u ofrojnë vizitorëve.
Një nga veçoritë më të bukura të këtij itinerari është mundësia që u krijohet udhëtarëve të përjetojnë mikpritjen tradicionale shqiptare, duke qëndruar në kulla të restauruara.
Ditën e katërt, në fshatin kodrinor Dushaj, qëndroj në Kullën Hupi, e cila u hap si bujtinë në vitin 2021.
Pronari, Luli Hupi, kaloi vite të tëra duke punuar në një minierë aty pranë, duke kursyer para për të restauruar shtëpinë dhomë pas dhome.
“Kur vjen këtu, të pret një familje dhe ndihesh sikur je në shtëpinë tënde”, thotë ai.
Hupi nuk e sheh këtë veprimtari thjesht si një sipërmarrje biznesi, por dëshiron të mbështesë edhe komunitetin vendas.
Ai bashkëpunon me më shumë se 10 familje, të cilat furnizojnë restorantin e tij me mish, djathë, mjaltë, bukë dhe produkte të tjera. Këto familje shërbejnë gjithashtu si udhërrëfyese për ecjet në natyrë, ekskursionet me kuaj dhe kurset e gatimit.
Ai e mban të kufizuar numrin e vizitorëve dhe nuk ka asnjë interes për t’iu bashkuar prirjes drejt turizmit masiv në Shqipëri.
“Njerëzit më thonë se jam budalla që nuk kam 50 tavolina në restorant”, qesh ai, teksa ulemi pranë një zjarri të madh në odë, dhomën tradicionale të pritjes së miqve, pas një darke të thjeshtë me bukë misri të ngrohtë, reçel fiku, sallata turshish, djathë dhie dhe gjizë.
“Por unë nuk dua 50 tavolina. Dua 10 dhe dua që njerëzit të jenë të detyruar të rezervojnë një muaj përpara”.
Ndikimi i Hupit ndihet qartë edhe në zonën përreth, ku shumë kulla po i nënshtrohen restaurimit dhe ku ideja e një turizmi më të ngadaltë dhe më të qëndrueshëm po gjen gjithnjë e më shumë mbështetje.
Në natën time të parafundit, qëndroj në Butterfly Camping, një kamping i vogël i vendosur në një kanion, në brigjet e Drinit të Zi.
Pronari, Labinot Murrja, ndez një zjarr në natyrë, më mbush një gotë me raki rrushi të zonës dhe më tregon se si ai dhe babai i tij e pastruan dhe e rrafshuan vetë tokën përgjatë bregut të lumit.
Ata zgjodhën ta mbanin gjithçka të thjeshtë: ndërtuan tri kabina të vogla, lanë hapësirë për të ngritur disa çadra, vendosën tavolina dhe ndërtuan një kasolle me një kuzhinë bazike.
Murrja thotë se nuk është i interesuar të tërheqë sa më shumë turistë, por synon njerëz me shpirt aventurier, të apasionuar pas natyrës dhe që dëshirojnë të përjetojnë jetën në fshatin aty pranë, ku ai ende jeton me familjen e tij.
Ai më tregon se banorët vendas ishin skeptikë kur nisi këtë aktivitet, duke pyetur veten se përse dikush do të kishte dëshirë të vinte në një vend kaq të izoluar.
Por, kur panë se vizitorët filluan të mbërrinin, u bindën. Sipas Murrjës, tashmë edhe në zona të tjera të rajonit po shfaqen sipërmarrje të ngjashme.
Ashtu si Hupi, edhe Murrja thekson se synimi i tij është t’u ofrojë vizitorëve një përvojë unike dhe jo të realizojë fitime të mëdha.
“Më pëlqen kjo punë”, thotë ai me buzëqeshje. “Nuk të bën të pasur. Unë e bëj thjesht nga pasioni”.
Industria e turizmit në Shqipëri ka përjetuar një bum gjatë viteve të fundit. Megjithatë, protestat e vazhdueshme, të nxitura nga planet për ndërtimin e një resorti luksoz në një zonë të mbrojtur bregdetare, kanë bërë që banorët vendas të shprehin pakënaqësinë e tyre për ritmin dhe natyrën e paqëndrueshme të zhvillimit në vend.
Ndërsa një pjesë e madhe e turizmit shqiptar është përqendruar në bregdet dhe në Alpet e Veriut, zonat e brendshme rurale kanë mbetur në vështirësi për të gjetur dhe promovuar atë që mund t’u ofrojnë vizitorëve.
Duke përqafuar kullat dhe traditën e tyre të fortë të mikpritjes, këto zona duket se më në fund e kanë gjetur përgjigjen./ad
