Milano, 23 mars 1919. Në një sallë të vogël pranë Piazza San Sepolcro, një ish-socialist, gazetar i kthyer në nacionalist radikal, mblodhi rreth vetes një grup të vogël veteranësh lufte, intelektualësh të zhgënjyer dhe aventurierësh politikë. Emri i tij ishte Benito Mussolini. Ajo që lindi atë ditë, me një emër që në fillim tingëllonte më shumë si një eksperiment sesa si një projekt pushteti – Fasci Italiani di Combattimento – do të shndërrohej brenda pak vitesh në një nga ideologjitë më të errëta të shekullit XX: fashizmin.
Një vend i plagosur nga lufta
Italia e vitit 1919 ishte një vend i lodhur dhe i zhgënjyer. Edhe pse doli në anën fituese të Luftës së Parë Botërore, fitorja u perceptua si e cunguar. Premtimet territoriale nuk u përmbushën plotësisht dhe kjo krijoi ndjesinë e një “fitoreje të vjedhur”. Veteranët u kthyen në shtëpi pa punë, pa mbështetje dhe pa një vend të qartë në shoqëri. Inflacioni rritej, papunësia po ashtu. Grevat dhe protestat përhapeshin në qytete dhe fabrika.
Në këtë klimë pasigurie dhe tensioni social, shumë italianë filluan të kërkonin jo kompromis, por forcë. Jo demokraci të brishtë, por rend të hekurt.
Nga socializmi te nacionalizmi ekstrem
Benito Mussolini nuk ishte një figurë e panjohur. Ai kishte qenë më parë një zë i fortë i së majtës, madje drejtues i gazetës socialiste Avanti!. Por Lufta e Parë Botërore e transformoi. Ai braktisi internacionalizmin socialist dhe përqafoi nacionalizmin agresiv, duke parë në luftë një mjet për rilindjen e kombit.
Kur themeloi lëvizjen e tij në Milano, ai nuk solli një ideologji të strukturuar në mënyrë klasike. Fashizmi i hershëm ishte një përzierje e çuditshme:
nacionalizëm i zjarrtë, me ëndrrën e një Italie të madhe dhe të fuqishme
sindikalizëm kombëtar, që kërkonte të bashkonte punëtorët dhe pronarët nën një shtet të vetëm
antikomunizëm i ashpër, si reagim ndaj frikës së revolucionit bolshevik
kult i dhunës dhe disiplinës, si mjet për të imponuar rendin
Nuk ishte një ideologji e ndërtuar mbi teori të rafinuara, por mbi instinkt, propagandë dhe oportunizëm.
Dhuna si mjet politik
Shumë shpejt, fashizmi doli nga sallat dhe hyri në rrugë. U krijuan skuadrat paramilitare të njohura si “këmishëzinjtë” (squadristi). Ata sulmonin sindikatat, partitë e majta dhe çdo kundërshtar politik. Dhuna nuk ishte devijim, por pjesë thelbësore e projektit.
Në një Itali ku shteti dukej i dobët dhe i pavendosur, këto grupe filluan të impononin një rend paralel. Për shumë industrialistë dhe pronarë tokash, fashistët u panë si një mburojë kundër revolucionit socialist. Për shumë qytetarë të zakonshëm, ata u dukën si e vetmja forcë që mund të rikthente “normalitetin”.
Propaganda dhe miti i forcës
Benito Mussolini e kuptoi shpejt fuqinë e fjalës dhe imazhit. Ai ndërtoi një figurë publike të liderit të fortë, të vendosur, që nuk hezitonte. Fashizmi nuk premtonte liri – premtonte madhështi. Nuk kërkonte debat – kërkonte bindje.
Simbolet, parullat, marshimet dhe uniformat krijuan një estetikë të re politike, ku individi zhdukej përpara masës dhe shtetit.
Nga lëvizje në regjim
Vetëm tre vjet pas themelimit, në vitin 1922, lëvizja e nisur në Milano do të ndërmerrte Marshimin mbi Romë, duke e çuar Benito Mussolini në pushtet. Ajo që nisi si një grup i vogël militantësh u shndërrua në një regjim që do të sundonte Italinë për më shumë se dy dekada.
Fashizmi italian do të bëhej model për lëvizje të tjera autoritare në Evropë, duke ndikuar drejtpërdrejt në ngritjen e regjimeve totalitare dhe në rrjedhën tragjike që çoi në Luftën e Dytë Botërore.
Një mësim nga historia
Historia e 23 marsit 1919 nuk është thjesht një datë. Është një paralajmërim. Ajo tregon se si kriza ekonomike, pasiguria sociale dhe zhgënjimi kolektiv mund të krijojnë terren për ideologji që premtojnë shpëtim përmes forcës dhe përjashtimit.
Fashizmi nuk lindi në vakum. Ai u ushqye nga frika, nga zemërimi dhe nga dëshira për rend të menjëhershëm. Dhe pikërisht aty qëndron rreziku i tij më i madh: në aftësinë për t’u paraqitur si zgjidhje, kur në fakt është fillimi i një rënieje më të thellë.
Përgatiti: L.Veizi