Përgatiti: Leonard Veizi
Më 17 tetor 1961, Parisi u bë skenë e një prej episodeve më të rënda të dhunës shtetërore në Francën e pasluftës. Mijëra algjerianë dolën në rrugët e kryeqytetit francez për të protestuar kundër shtetrrethimit diskriminues që u ishte vendosur bashkatdhetarëve të tyre. Demonstrata ishte organizuar në një kohë kur lufta për pavarësinë e Algjerisë kishte hyrë në fazën e saj më të ashpër dhe konflikti mes autoriteteve franceze dhe lëvizjes nacionaliste algjeriane kishte mbërritur deri në zemër të Francës.
Përgjigjja e policisë ishte brutale. Demonstruesit u rrahën, u arrestuan në masë dhe u qëlluan. Disa u hodhën në lumin Sena. Të tjerë u zhdukën pa lënë gjurmë të menjëhershme në dokumentet zyrtare. Për dekada, ajo që ndodhi atë natë mbeti e mbuluar nga heshtja institucionale, ndërsa numri i vërtetë i viktimave u bë objekt debatesh historike dhe politike.
Në krye të policisë së Parisit ishte Maurice Papon, zyrtari që mbante përgjegjësinë për aparatin policor të kryeqytetit. Nën drejtimin e tij, policia kishte zhvilluar prej kohësh operacione kundër komunitetit algjerian, në një atmosferë të mbushur me racizëm, represion dhe luftë koloniale.
Masakra e 17 tetorit nuk ishte një shpërthim i papritur dhune në një qytet të qetë. Ajo ishte kulmi i një konflikti që Franca nuk po arrinte ta mbante më larg territorit të saj metropolitan.
Lufta e Algjerisë mbërrin në Francë
Për të kuptuar atë që ndodhi në Paris, duhet kthyer vështrimi te Algjeria, koloni franceze që prej vitit 1830. Për më shumë se një shekull, pushteti kolonial kishte krijuar një shoqëri me të drejta të pabarabarta, ku popullsia algjeriane përballej me diskriminim politik, ekonomik dhe shoqëror. Për shumë francezë, Algjeria nuk ishte thjesht një zotërim kolonial, por pjesë e vetë Francës.
Më 1 nëntor 1954, Fronti Nacionalçlirimtar i Algjerisë, i njohur me inicialet FLN, nisi kryengritjen e armatosur kundër sundimit francez. Kështu filloi një luftë që do të zgjaste gati tetë vjet dhe do të kushtonte mijëra jetë. Ushtria franceze ndërmori operacione të gjera ushtarake, ndërsa FLN-ja përdori atentate, sabotime dhe veprime guerile. Torturat, ekzekutimet pa gjyq dhe represioni ndaj popullsisë civile u bënë pjesë e konfliktit.
Lufta nuk mbeti brenda kufijve të Algjerisë. Në Francën kontinentale jetonin qindra mijëra algjerianë, shumë prej tyre punëtorë të ardhur për të punuar në fabrika, në ndërtim dhe në sektorë të tjerë të ekonomisë. Një pjesë e komunitetit mbështeste FLN-në, e cila kishte ngritur një rrjet organizimi politik dhe financiar edhe në territorin francez.
Për autoritetet franceze, ky rrjet përbënte një kërcënim sigurie. Për FLN-në, mobilizimi i algjerianëve që jetonin në Francë ishte një mënyrë për të mbështetur luftën për pavarësi dhe për ta bërë konfliktin të pamundur për t’u shpërfillur nga opinioni publik francez.
Në këtë klimë u shtuan përplasjet mes grupeve rivale algjeriane, atentatet kundër policisë dhe operacionet represive të forcave të rendit. Policia e Parisit u përfshi gjithnjë e më shumë në një luftë që nuk ishte shpallur zyrtarisht në rrugët e kryeqytetit, por që po zhvillohej përmes arrestimeve, frikësimit dhe dhunës.
Shtetrrethimi që veçoi një popullsi
Më 5 tetor 1961, prefekti i policisë së Parisit, Maurice Papon, vendosi një shtetrrethim që synonte posaçërisht algjerianët. Masat kufizonin lëvizjen e tyre në orët e mbrëmjes dhe të natës, duke i trajtuar njerëzit si grup mbi bazën e origjinës së tyre.
Ky vendim shkaktoi zemërim në komunitetin algjerian. FLN-ja u bëri thirrje bashkatdhetarëve të merrnin pjesë në një demonstratë paqësore më 17 tetor, për të kundërshtuar shtetrrethimin dhe për të shprehur mbështetjen për pavarësinë e Algjerisë.
Udhëzimet e organizatorëve kërkonin që demonstruesit të paraqiteshin pa armë dhe të ruanin karakterin paqësor të marshimit. Në demonstratë morën pjesë burra, gra dhe familje të tëra. Ata u nisën drejt qendrës së Parisit nga lagje të ndryshme të kryeqytetit dhe periferitë e tij.
Për shumë prej tyre, kjo ishte një mënyrë për të dalë hapur në rrugë dhe për të kundërshtuar një masë që i veçonte nga pjesa tjetër e popullsisë. Demonstrata kishte edhe një domethënie politike: algjerianët kërkonin të dëgjoheshin në vendin që vazhdonte ta sundonte atdheun e tyre.
Përgjigjja e autoriteteve ishte një mobilizim masiv policor. Forcat e rendit zunë pikat kryesore të qytetit, ndërsa njësitë policore ndërhynë kundër demonstruesve. Në vend të një proteste që do të shpërndahej me masa të zakonshme kontrolli, Parisi përjetoi një operacion represiv me pasoja tragjike.
Nata e dhunës
Mbrëmjen e 17 tetorit, mijëra algjerianë u mblodhën në disa pika të Parisit. Grupet e demonstruesve lëvizën drejt qendrës së qytetit, ndërsa policia nisi ndërhyrjet për t’i ndaluar dhe shpërndarë. Në rrugë, pranë stacioneve të metrosë dhe në hyrjet e kryeqytetit, njerëzit u përballën me forcat e rendit.
Ajo që pasoi nuk ishte thjesht shpërndarja e një demonstrate. Sipas dëshmive të mbledhura më vonë, policët goditën demonstrues me shkopinj, me kondakë pushkësh dhe me mjete të tjera. U përdorën armët e zjarrit. Njerëz u rrahën deri në vdekje, ndërsa disa prej tyre u hodhën në Senë, ku u mbytën. Dhuna vazhdoi edhe pas përfundimit të demonstratës, gjatë arrestimeve dhe transportimit të të ndaluarve.
Mijëra algjerianë u arrestuan atë natë dhe në ditët që pasuan. Shumë prej tyre u dërguan në qendra grumbullimi, ku u mbajtën në kushte të rënda. Një nga vendet ku u përqendruan të ndaluarit ishte Pallati i Sportit në Paris. Dëshmitë e kohës flasin për ambiente të mbushura tej mase, njerëz të plagosur dhe trajtim poshtërues.
Për familjet algjeriane, nata u kthye në një ankth të gjatë. Të afërmit kërkonin njerëzit e zhdukur nëpër spitale, komisariate dhe qendra ndalimi. Disa trupa u gjetën në lumë, të tjerë u regjistruan me vonesë. Pasiguria rreth fatit të shumë demonstruesve e bëri edhe më të vështirë përcaktimin e përmasave të tragjedisë.
Maurice Papon: nga administrata e Vichy-së te policia e Parisit
Në qendër të përgjegjësisë institucionale për represionin ishte Maurice Papon, prefekti i policisë së Parisit. Ai nuk ishte një zyrtar i zakonshëm. Karriera e tij ishte ndërtuar përmes administratës shtetërore franceze dhe kishte vazhduar edhe pas Luftës së Dytë Botërore, pavarësisht rolit të tij gjatë pushtimit gjerman.
Gjatë regjimit të Vichy-së, Papon kishte shërbyer si sekretar i përgjithshëm i prefekturës së Girondës. Në këtë detyrë, ai kishte marrë pjesë në mekanizmin administrativ që mundësoi arrestimin dhe deportimin e hebrenjve nga zona e Bordosë drejt kampeve të internimit, prej nga shumë prej tyre u dërguan në kampet naziste të shfarosjes.
Më 2 prill 1998, një gjykatë franceze e dënoi me dhjetë vjet burg për bashkëpunim në krime kundër njerëzimit, lidhur me arrestimet dhe internimet që kishin çuar në deportimin e hebrenjve gjatë viteve 1942–1944. Gjykimi u zhvillua më shumë se tri dekada pas masakrës së Parisit, por e vendosi sërish emrin e Paponit në qendër të një kapitulli të errët të historisë franceze.
Në vitin 1961, ai ishte një nga zyrtarët e rëndësishëm të administratës së presidentit Charles de Gaulle. Si prefekt policie, Papon drejtonte një institucion që po përballej me luftën e FLN-së në territorin francez dhe që kishte ndërmarrë operacione të ashpra kundër komunitetit algjerian.
Përgjegjësia e tij për represionin e 17 tetorit është e lidhur me drejtimin e policisë dhe masat që ai vendosi kundër algjerianëve. Megjithatë, nuk pati një gjykim penal që ta dënonte posaçërisht për masakrën e vitit 1961. Ky fakt është thelbësor për të kuptuar pse ngjarja u bë për dekada simbol i pandëshkueshmërisë.
Një bilanc i fshehur për dekada
Numri i viktimave të masakrës së Parisit mbetet një nga çështjet më të debatueshme të kësaj ngjarjeje. Në atë kohë, autoritetet franceze paraqitën një bilanc zyrtar prej vetëm tre të vdekurish. Ky numër u vu në dyshim nga dëshmitarët, gazetarët dhe studiuesit që mblodhën prova për vrasjet dhe zhdukjet.
Historiani Jean-Luc Einaudi, i cili botoi në vitin 1991 librin Beteja e Parisit: 17 tetor 1961, ishte ndër ata që sfiduan rrëfimin zyrtar dhe argumentuan se numri i të vrarëve ishte shumë më i madh. Ai vlerësoi se të paktën 200 njerëz kishin humbur jetën. Maurice Papon e paditi Einaudin për shpifje, por e humbi procesin.
Sot nuk ekziston një bilanc përfundimtar i pranuar nga të gjithë studiuesit. Disa vlerësime dokumentojnë dhjetëra viktima, ndërsa historianë të tjerë mendojnë se numri mund të ketë kaluar njëqind e të jetë edhe më i lartë. Përmasat e sakta të tragjedisë mbeten të vështira për t’u përcaktuar, ndër të tjera për shkak të mungesës së regjistrimeve të plota dhe heshtjes zyrtare që pasoi ngjarjen.
As shifra prej 250–300 të vrarësh nuk mund të paraqitet si një fakt i vërtetuar përfundimisht. Ajo që është dokumentuar pa mëdyshje është se demonstruesit u vranë, u plagosën dhe u keqtrajtuan në një operacion policor me përmasa të jashtëzakonshme. Mungesa e një bilanci përfundimtar nuk e zbeh përgjegjësinë për dhunën e ushtruar.
Heshtja dhe njohja e vonuar
Për shumë vite, masakra nuk zuri vendin që meritonte në kujtesën publike franceze. Lufta e Algjerisë përfundoi në vitin 1962, me Marrëveshjet e Evianit dhe shpalljen e pavarësisë së vendit, por kjo nuk solli një përballje të menjëhershme me atë që kishte ndodhur në Paris.
Dëshmitë mbetën të shpërndara, arkivat nuk u shfrytëzuan plotësisht dhe shumë prej njerëzve që kishin përjetuar dhunën nuk gjetën hapësirë për t’u dëgjuar. Për komunitetin algjerian në Francë, 17 tetori 1961 mbeti një kujtim i gjallë, edhe kur institucionet dhe një pjesë e opinionit publik e trajtonin si një episod të mjegullt të së kaluarës.
Në vitet që pasuan, historianët dhe organizatat e të drejtave të njeriut punuan për të rindërtuar ngjarjet përmes dëshmive, dokumenteve dhe hetimeve. Gradualisht, masakra nisi të zërë vend në diskutimin publik francez.
Në vitin 1999, prokuroria e Parisit e njohu zyrtarisht se kishte ndodhur një masakër. Në vitin 2012, presidenti François Hollande deklaroi se algjerianët që kishin protestuar për të drejtën e pavarësisë ishin vrarë gjatë një represioni të përgjakshëm dhe se Republika i njihte këto fakte.
Më 16 tetor 2021, presidenti Emmanuel Macron përkujtoi viktimat në zonën e Bezonsit, pranë vendit ku demonstrues u vranë ose u hodhën në Senë. Ai e cilësoi represionin si të pafalshëm. Ishte hera e parë që një president francez merrte pjesë në një përkujtim të kësaj natyre.
Një faqe e errët e historisë franceze
Masakra e 17 tetorit 1961 nuk ishte një episod i shkëputur nga lufta koloniale. Ajo tregoi se si konflikti për pavarësinë e Algjerisë kishte prodhuar një sistem represioni që vepronte edhe brenda kryeqytetit të Francës. Njerëz që dolën në rrugë për të kundërshtuar një shtetrrethim diskriminues u përballën me dhunë që la pas viktima, familje të shkatërruara dhe një plagë të gjatë në marrëdhëniet mes Francës dhe komunitetit algjerian.
Ngjarja mbart edhe një paradoks historik: shteti që pas luftës ndërtoi identitetin e vet mbi rivendosjen e republikës dhe dënimin e krimeve të regjimit nazist, për dekada nuk arriti të përballej plotësisht me përgjegjësinë e institucioneve të veta për vrasjet e algjerianëve në Paris.
Historia e Maurice Paponit e bën këtë paradoks edhe më të dukshëm. Ai mbajti poste të rëndësishme shtetërore pas luftës, ndërsa përgjegjësia e tij për deportimin e hebrenjve u gjykua vetëm në fund të shekullit XX. Për masakrën e Parisit, megjithatë, nuk pati një proces penal që të përcaktonte individualisht përgjegjësinë e tij dhe të personave të tjerë të përfshirë.
Më 17 tetor 1961, dhuna nuk u zhvillua në një fushëbetejë të largët, por në rrugët e Parisit. Për dekada, viktimat mbetën në hije. Rikthimi i tyre në kujtesën historike është pjesë e përballjes me një të kaluar që nuk mund të mbyllet vetëm me kalimin e kohës.