Përgatiti: Leonard Veizi
Më 4 tetor 1921, në një Shqipëri ende të brishtë, ku shteti po përpiqej të merrte formë pas viteve të luftërave, pushtimeve dhe krizave politike, një grup intelektualësh shqiptarë ndërmorën një hap që nuk lidhej drejtpërdrejt me politikën, por me diçka shumë më themelore: ndihmën ndaj njeriut. Atë ditë u krijua Shoqata e Kryqit të Kuq Shqiptar.
Në krye të saj u zgjodh Dr. Rifat Frashëri, një figurë e lidhur me botën e mjekësisë dhe me përpjekjet për institucionalizimin e shërbimeve shëndetësore në vend. Themelimi i kësaj shoqate nuk ishte thjesht krijimi i një organizate të re. Në një shtet ku institucionet ishin ende të pakonsoliduara dhe ku pasojat e Luftës së Parë Botërore ishin ende të dukshme, ideja se ndihma humanitare duhej të organizohej në mënyrë të qëndrueshme përbënte një hap të rëndësishëm shoqëror.
Shqipëria e vitit 1921 ishte larg stabilitetit.
Vendi kishte dalë nga një periudhë e gjatë trazirash. Lufta e Parë Botërore kishte lënë pas varfëri, epidemi, njerëz të zhvendosur dhe një infrastrukturë shëndetësore të pamjaftueshme. Në shumë zona, sidomos jashtë qendrave urbane, kujdesi mjekësor ishte i kufizuar. Në këto rrethana, humanizmi nuk mund të mbetej vetëm një parim moral. Ai duhej të kthehej në organizim, në njerëz të trajnuar dhe në struktura që mund të vepronin kur shoqëria përballej me fatkeqësi. Kryqi i Kuq Shqiptar lindi pikërisht në këtë terren. Një organizatë që kërkonte të sillte institucionin te humanizmi
Krijimi i Kryqit të Kuq Shqiptar ishte pjesë e një zhvillimi më të gjerë ndërkombëtar. Në Evropën e pas Luftës së Parë Botërore, lëvizja e Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe po zgjerohej dhe po merrte një rol gjithnjë e më të madh në ndihmën ndaj viktimave të konflikteve, sëmundjeve dhe fatkeqësive. Për Shqipërinë, anëtarësimi në këtë familje ndërkombëtare kishte edhe një rëndësi tjetër: ishte një shenjë se shteti i ri shqiptar po përpiqej të ndërtonte institucione që funksiononin sipas standardeve ndërkombëtare.
Në vitin 1923, Kryqi i Kuq Shqiptar u njoh zyrtarisht nga Lëvizja Ndërkombëtare e Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe. Kjo njohje e vendosi organizatën shqiptare brenda një rrjeti ndërkombëtar humanitar që tashmë kishte përvojë të madhe në trajtimin e pasojave të luftërave dhe krizave. Por historia e Kryqit të Kuq Shqiptar nuk do të ishte një histori lineare.
Nga lufta te fatkeqësitë e përditshme
Me kalimin e viteve, veprimtaria e organizatës u shtri në fusha të ndryshme të ndihmës sociale dhe humanitare. Kryqi i Kuq nuk kishte për detyrë vetëm të ndërhynte kur shpërthente një luftë. Ideja e tij ishte më e gjerë: të ndihmonte njerëzit në situata ku jeta dhe shëndeti rrezikoheshin, të përgatiste njerëz për reagimin në raste urgjente dhe të krijonte një kulturë të solidaritetit. Kjo është arsyeja pse Ndihma e Parë do të bëhej një prej fushave të rëndësishme të veprimtarisë së tij. Në një aksident automobilistik, në një plagosje, në një helmim, në një humbje të vetëdijes apo në një situatë tjetër të rrezikshme, minutat e para mund të përcaktojnë fatin e një njeriu. Për këtë arsye, trajnimi i qytetarëve nuk është një aktivitet dytësor humanitar. Ai është një mënyrë për ta bërë shoqërinë më të aftë të reagojë përpara se të mbërrijë mjeku ose ambulanca. Kryqi i Kuq Shqiptar ka zhvilluar pikërisht këtë kulturë.
1969–1990: një ndërprerje prej dy dekadash
Historia e organizatës pësoi një ndërprerje të gjatë.
Nga viti 1969 deri në vitin 1990, Kryqi i Kuq Shqiptar ndërpreu veprimtarinë e tij. Ishte periudha kur Shqipëria ishte një shtet i izoluar dhe organizatat shoqërore funksiononin brenda një sistemi të centralizuar politik. Hapësira për veprimtari të pavarura humanitare ishte ngushtuar ndjeshëm.
Kështu, një organizatë që ishte krijuar në vitet e para të shtetit shqiptar dhe që kishte hyrë në marrëdhënie me lëvizjen ndërkombëtare të Kryqit të Kuq u detyrua të heshtte për më shumë se njëzet vjet. Rikthimi i saj në fillim të viteve ’90 përkoi me një tjetër Shqipëri.
Sistemi politik po ndryshonte. Shoqëria po hapej. Nevojat sociale po shtoheshin dhe vendi po përballej me probleme të reja, por edhe me një mundësi të re: rikrijimin e institucioneve dhe organizatave të shoqërisë civile.
Kryqi i Kuq u kthye në këtë realitet.
1997: kur ndihma e parë u vu në provë
Një prej momenteve më të vështira të historisë së Shqipërisë postkomuniste ishte pranvera e vitit 1997. Kriza e rëndë sociale dhe politike solli përplasje të armatosura, viktima, të plagosur dhe një gjendje të përgjithshme pasigurie. Në një situatë të tillë, ekipet e ndihmës së parë të Kryqit të Kuq Shqiptar u vunë në shërbim të njerëzve të prekur nga trazirat. Ky ishte një moment kur koncepti i Ndihmës së Parë doli nga ambientet e trajnimit dhe u përball me realitetin. Një vullnetar nuk ka përballë një skenar të shkruar. Ka një njeri të plagosur, një familjar në panik, një rrugë të mbushur me pasiguri dhe nevojën për të vepruar shpejt.
Në këto raste, vlera e trajnimit bëhet konkrete.
Kosova: një tjetër provë e madhe
Vetëm pak vite më vonë, një tjetër krizë do ta vendoste Kryqin e Kuq Shqiptar përballë një situate humanitare në përmasa të mëdha. Lufta në Kosovë dhe ardhja e një numri të madh të shpërngulurve në Shqipëri krijuan nevoja të jashtëzakonshme për ndihmë. Njerëzit që kalonin kufirin nuk sillnin me vete vetëm valixhe. Shumë prej tyre vinin pas ditësh ose javësh pasigurie, të ndarë nga familjarët, pa shtëpi dhe pa mjete të mjaftueshme jetese. Në këtë situatë, organizatat humanitare u përballën me nevojën për të ofruar ndihmë të menjëhershme dhe për të krijuar shërbime të organizuara. Edhe ekipet e Kryqit të Kuq Shqiptar kontribuuan në këtë përpjekje. Kjo periudhë tregoi një nga funksionet më të rëndësishme të një organizate humanitare: të jetë e gatshme për një krizë përpara se kriza të mbërrijë.
39 degë, një rrjet në të gjithë vendin
Sot, Kryqi i Kuq Shqiptar funksionon përmes një rrjeti prej 39 degësh, duke shtrirë veprimtarinë në zona të ndryshme të vendit. Kjo shtrirje ka rëndësi të veçantë në një vend ku dallimet mes qendrave urbane dhe zonave periferike mund të jenë të ndjeshme. Një organizatë humanitare nuk mund të funksionojë vetëm nga një zyrë qendrore. Fatkeqësia nuk pyet se ku ndodhet kryeqyteti. Një aksident mund të ndodhë në një rrugë rurale. Një përmbytje mund të godasë një fshat. Një zjarr mund të prekë një komunitet të tërë. Një epidemi mund të përhapet pa respektuar kufijtë administrativë. Prandaj rrjeti i degëve dhe vullnetarëve është pjesë e vetë logjikës së organizatës. Selia e Kryqit të Kuq Shqiptar ndodhet në Tiranë, por veprimtaria e tij synon të shtrihet në të gjithë territorin.
Humanizmi nuk fillon te ambulanca
Një prej kontributeve më të rëndësishme të Kryqit të Kuq është pikërisht përgatitja e njerëzve të zakonshëm.
Organizata ka trajnuar instruktorë dhe vullnetarë të Ndihmës së Parë, duke synuar që njohuritë bazë për reagimin në raste emergjente të mos mbeten vetëm brenda profesionistëve të shëndetësisë.
Shërbime të Ndihmës së Parë janë ngritur edhe në stadiume dhe veprimtari masive publike, ku grumbullimi i mijëra njerëzve krijon gjithmonë mundësinë e incidenteve. Në këto raste, prania e një ekipi të trajnuar mund të jetë vendimtare. Por qëllimi është edhe më i gjerë: ndërgjegjësimi i publikut.
Çfarë duhet bërë kur dikush humbet ndjenjat? Si reagohet ndaj një hemorragjie? Çfarë bëhet në rast helmimi? Si veprohet përpara mbërritjes së shërbimit mjekësor?
Këto nuk janë njohuri që vlejnë vetëm për mjekët. Mund t’i duhet çdo qytetari.
Një shekull mes luftës, krizave dhe solidaritetit
Nga 4 tetori 1921 e deri në ditët tona, Kryqi i Kuq Shqiptar ka kaluar nëpër periudha krejt të ndryshme të historisë së vendit. Ka lindur në një Shqipëri që po përpiqej të ndërtonte shtetin e saj. Ka vepruar në dekada të trazuara. Ka njohur ndërprerjen e gjatë të viteve 1969–1990. Është rikthyer në Shqipërinë postkomuniste. Ka qenë i pranishëm në situata të vështira, nga trazirat e vitit 1997 deri te kriza humanitare e shkaktuar nga lufta në Kosovë. Në të gjitha këto raste, emri ka mbetur i njëjtë.
Kryqi i Kuq.
Por kuptimi i tij ka marrë forma të ndryshme sipas kohës: ndihmë për viktimat e luftës, mbështetje sociale, reagim ndaj fatkeqësive, trajnim, ndihmë e parë, mobilizim vullnetarësh.
Në fund, një organizatë humanitare matet jo vetëm me numrin e strukturave që ka, por me aftësinë për të qenë e pranishme atëherë kur njeriu është më i pambrojtur.
Dhe historia e Kryqit të Kuq Shqiptar, e nisur më 4 tetor 1921, është në thelb historia e një ideje të thjeshtë: kur dikush bie, dikush tjetër duhet të dijë si ta ngrejë.