Intervistë
Nga Lyndsey Winship
Nuk ka shumë koreografë bashkëkohorë sot që gëzojnë një respekt dhe kërkesë kaq të madhe sa shumëfituesja e çmimeve Crystal Pite. Koreografja kanadeze themeloi kompaninë e saj të kërcimit bashkëkohor Kidd Pivot në Vancouver në vitin 2002, por ndërkohë ka krijuar edhe vepra vizualisht mbresëlënëse për trupa prestigjioze si Paris Opera Ballet dhe Royal Ballet, ndër të tjera.
Ajo që bie në sy në gjithë krijimtarinë e Pite është njerëzorja. Veprat e saj nuk janë thjesht trupa që lëvizin për hir të lëvizjes. Koreografia e saj e butë dhe elastike është gjeniale në ndriçimin e marrëdhënieve dhe të zonave emocionale gri. Por ajo nuk ka frikë të përballet edhe me pyetjet e mëdha të kohës sonë: krizat e refugjatëve (Flight Pattern), kriza klimatike (Figures in Extinction), nxitja e luftërave dhe përplasjet për pushtet politik (The Statement), shpesh duke përdorur tekstin në mënyra eksperimentale.
Në kontrast me shkallën intime të dueteve të saj, Pite ka krijuar edhe një linjë veprash që përdorin grupe të mëdha balerinësh që lëvizin në sinkron, duke krijuar një efekt mbresëlënës. Elemente nga të gjitha këto drejtime bashkohen në veprën e saj Body & Soul (Part 1), e cila këtë pranverë do të interpretohet nga English National Ballet në Sadler’s Wells në London dhe në Theatre Royal Plymouth. Më poshtë ajo flet për këtë vepër dhe për disa nga momentet më të rëndësishme të karrierës së saj.
Emergence
National Ballet of Canada, 2009
(foto nga produksioni i vitit 2016 nga Scottish Ballet)
“Ky ishte rasti i parë kur më ftuan të krijoja një vepër për një kompani të madhe baleti,” thotë Pite. “Ishte sikur hyja në një planet tjetër. Ka diçka njëkohësisht emocionuese dhe të frikshme kur sheh një grup të madh njerëzish të bashkuar në një detyrë të përbashkët. Kur sheh në natyrë ose në botë gjëra që lëvizin në sinkron, ka diçka që të prek thellë. Por kjo mund të ketë edhe një cilësi të ligë. Është njëkohësisht e bukur dhe e rrezikshme.”
Lost Action
Kidd Pivot, 2006
“Shfaqja e tretë që krijova për Kidd Pivot. Në atë kohë ende kërceja vetë dhe mendoja për përkohshmërinë e kërcimit – kërcimi është gjithmonë në një gjendje zhdukjeje. Kërcimi nuk lë artefakte pas. Besoj se pikërisht kjo përkohshmëri i jep fuqinë e tij.”
Betroffenheit
Kidd Pivot, 2015
“Fjala Betroffenheit do të thotë tronditje ose goditje përballë një ngjarjeje të dhunshme, kur bëhemi të vetëdijshëm për kufijtë e gjuhës. Ne kishim detyrën e jashtëzakonshme dhe të ndërlikuar të shkruanim një shfaqje ku fjalët dështojnë dhe ku përpjekja për të përballuar humbjen ose traumën nuk mund të realizohet përmes gjuhës verbale. Vepra lindi nga historia personale e bashkëkrijuesit tim Jonathon Young, i cili humbi vajzën dhe dy kushërira të saj në një zjarr. Por ne donim që historia të zgjerohej drejt pyetjes universale të vuajtjes njerëzore. Ishte një përvojë shumë e fuqishme krijuese.”
Flight Pattern
Royal Ballet, 2017
“Nuk e nisa me qëllimin për të bërë drejtpërdrejt një vepër për krizën e refugjatëve sirianë. Më interesonin më shumë pyetjet e mëdha rreth asaj çfarë do të thotë të mbetesh i bllokuar në një kufi. Gjithmonë ndihem shumë e vogël përballë këtyre pyetjeve të mëdha. Sikur po shtrihem pak më shumë sesa mundem, por pikërisht në atë shtrirje lind një shkëndijë krijuese. Ka vend për zemërim – dhe ndonjëherë zemërimi është reagimi më i përshtatshëm ndaj asaj që ndodh në botë. Por mendoj se është më frytdhënëse t’i qasesh këtyre pyetjeve me kuriozitet dhe dashuri.”
Figures in Extinction
Nederlands Dans Theater / Complicité, 2022
“Pashë Simon McBurney të Complicité duke interpretuar shfaqjen The Encounter në Broadway, dhe ishte një përvojë që të ndryshon jetën. Vendosëm të bashkëpunonim me NDT. Tema erdhi pothuajse vetë: si Simon ashtu edhe unë ndjenim një shtysë të fortë për t’u përballur me krizën klimatike dhe për të parë nëse mund ta përkthenim atë temë gjigante në diçka që mund të përjetohej në teatër. Në aktin e parë u përqendrova te portretet e florës dhe faunës, apo të dukurive natyrore që janë zhdukur – një lloj elegjie, një mënyrë për t’i kataloguar, ku balerinët mishërojnë vetë krijesën dhe emocionin njerëzor që lidhet me humbjen e saj.”
Body & Soul
Paris Opera Ballet, 2022
“Vepra filloi nga një seri udhëzimesh skenike të lexuara në zë. Do të shihni një skenë të interpretuar nga dy balerinë në një mënyrë që duket si një përleshje. Pastaj e njëjta skenë shfaqet nga dy figura ku ndjen diçka më intime, si një ndarje. Pastaj nga dy grupe të mëdha njerëzish në konflikt. Dhe më pas nga një konflikt mes një individi të vetëm dhe një grupi të tërë. Më tërhoqi shumë ideja se si ndryshon kuptimi i tekstit në varësi të mënyrës se si mishërohet.”
Body & Soul
English National Ballet, 2026
“Shumë nga puna ime bëhet në vetmi. Por pjesa më e bukur e këtij profesioni janë gjithmonë marrëdhëniet me njerëzit e tjerë. Ndonjëherë, kur shkoj në studio dhe më presin 36 balerinë, ndihem e mbushur me ankth. Por sapo hyj dhe gjendem përballë këtyre njerëzve, ndihem plotësisht e entuziazmuar, e energjizuar dhe me shpresë. Balerinët janë njerëz të jashtëzakonshëm.”
Përgatiti për botim: L.Veizi