Më 24 korrik 1783 u lind Simon Bolivari, Çlirimtari i Amerikës së Jugut. Si nisi lufta e madhe për liri
Nga Leonard Veizi
Më 24 korrik 1783 lindi në Karakas një njeri që historia do ta pagëzonte me një nga titujt më të mëdhenj që mund të mbajë një figurë politike: “El Libertador” – Çlirimtari. Simon Bolivari nuk ishte thjesht një gjeneral që fitoi beteja. Ai ishte një revolucionar që besoi se liria nuk dhurohet nga pushtetet, por fitohet me sakrificë, me guxim dhe me çmimin e gjakut.
Sot, më shumë se dy shekuj më vonë, emri i tij mbetet një kujtesë e pakëndshme për çdo shoqëri që mendon se demokracia është një gjendje e përhershme. Demokracia nuk është një dhuratë që trashëgohet automatikisht nga një brez te tjetri. Ajo është një sistem që kërkon qytetarë të vetëdijshëm, institucione të forta dhe, mbi të gjitha, njerëz të gatshëm të paguajnë çmimin e lirisë…
…Shqiptarët e njohën Bolivarin jo aq përmes historisë së Amerikës së Jugut, një kontinent i largët gjeografikisht dhe shpesh i largët edhe në kujtesën tonë historike, por përmes artit. Në vitin 1983, në skenën e Teatrit Popullor u ngjit drama “Monserrati”, e cila solli përballë publikut shqiptar dramën morale të një epoke revolucionare. Ishte historia e një njeriu që zgjodhi ndërgjegjen mbi bindjen, të drejtën mbi urdhrin dhe lirinë mbi jetën.
Por historia e Bolivarit është shumë më e madhe se një shfaqje teatrale. Është historia e një pyetjeje që vazhdon të jetë aktuale: A mund të fitohet liria pa sakrificë?
Një betejë që nisi kundër një perandorie
Në fillim të shekullit XIX, Amerika e Jugut ishte ende nën sundimin e Perandorisë Spanjolle. Për më shumë se 300 vjet, kolonitë amerikano-jugore ishin drejtuar nga Madridi, ndërsa popullsitë vendase dhe shumica e kolonëve kreolë kishin pak ose aspak ndikim në vendimmarrje.
Por bota po ndryshonte.
Revolucioni Amerikan i vitit 1776 kishte treguar se një koloni mund të sfidonte një perandori. Revolucioni Francez kishte përhapur idetë e barazisë dhe të drejtave të qytetarit. Ndërkohë, Spanja ishte dobësuar rëndë nga luftërat napoleonike.
Në këtë klimë lindën lëvizjet për pavarësi.
Simon Bolivari vinte nga një familje e pasur kreole e Karakasit. Ai kishte marrë një edukim të ndikuar nga filozofia iluministe dhe kishte lexuar autorë që flisnin për lirinë, republikën dhe të drejtat e njeriut. Por ai nuk mbeti vetëm një intelektual i frymëzuar nga librat. Ai u kthye në një njeri të aksionit.
Kur Venezuela shpalli pavarësinë e parë në vitin 1810, Bolivari ishte një nga figurat që kërkonin ta shndërronin ëndrrën politike në një realitet ushtarak.
Por rruga drejt lirisë nuk ishte një marsh triumfal. Republika e parë venezueliane u rrëzua. Forcat spanjolle kundërsulmuan. Bolivari u detyrua të largohej në ekzil, duke kaluar në Karaibe dhe në territoret e sotme të Kolumbisë.
Por humbja nuk e shkatërroi. Përkundrazi, e radikalizoi bindjen e tij se liria nuk fitohej me deklarata, por me organizim dhe luftë.
Çasti kur historia ndryshoi drejtim
Në vitin 1813, Bolivari ndërmori atë që do të njihej si “La Campaña Admirable” – Fushata e Admirueshme. Me një ushtri relativisht të vogël vullnetarësh, ai kaloi territore të vështira nga Kolumbia drejt Venezuelës. Përballë tij nuk ishte vetëm ushtria spanjolle, por edhe një realitet i ndërlikuar: varfëria, përçarjet shoqërore dhe mungesa e një identiteti të përbashkët politik.
Më 23 maj 1813, forcat e tij hynë në qytetin Merida, një nga qendrat kryesore të Venezuelës Perëndimore.
Ishte një fitore ushtarake, por mbi të gjitha një fitore psikologjike. Për herë të parë shumë njerëz panë se një perandori që dukej e pamposhtur mund të sfidohej.
Banorët e Meridës e pritën me entuziazëm dhe aty Bolivari mori titullin që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: “El Libertador”.
Por ky titull nuk ishte një kurorë. Ishte një barrë.
Monserrati – kur ndërgjegjja vlen më shumë se jeta
Pikërisht këtë dramë morale trajton edhe vepra “Monserrati”, shkruar në vitin 1948 nga dramaturgu franko-algjerian Emanuel Robles.
Ngjarjet zhvillohen në Venezuelën e kohës së luftës për pavarësi. Personazhi kryesor, Monserrati, është një oficer spanjoll që përballë brutalitetit të pushtetit kolonial zgjedh të ndihmojë revolucionarët.
Ai paralajmëron Bolivarin për një kurth të ngritur ndaj tij, duke e ditur se kjo zgjedhje do ta çojë drejt vdekjes.
Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi i dramës: një njeri mund të humbasë jetën, por të fitojë dinjitetin.
Sepse liria nuk është vetëm një fjalë politike. Është një zgjedhje morale.
“Monserrati” u shfaq për herë të parë më 23 prill 1948 në Teatrin Monparnas në Paris dhe në Teatrin Kolize në Algjeri. Ajo u përkthye në mbi tridhjetë gjuhë dhe u bë një nga dramat më të njohura mbi lirinë, represionin dhe përgjegjësinë njerëzore.
Në Shqipëri, ajo u vu në skenë në vitin 1983 nga Teatri Popullor, me regji të Pirro Manit, ku rolin kryesor e interpretoi Bujar Lako. Në role të tjera ishin Roza Anagnosti, Anastas Kristofori, Xhemil Tagani dhe aktorë të tjerë të njohur. Vepra u rikthye edhe nga pedagogia Drita Pelinku me studentët e Institutit të Lartë të Arteve, si dhe më vonë nga Teatri Profesional i Prizrenit “Bekim Fehmiu”.
Liria fitohet me armë, por ruhet me institucione
Bolivari arriti atë që pak udhëheqës në histori kanë arritur. Ushtritë e tij çliruan territoret që do të bëheshin Venezuela, Kolumbia, Ekuadori, Peruja dhe Bolivia – shteti që mori emrin e tij.
Por ai kuptoi edhe një të vërtetë të hidhur: një revolucion mund të fitojë luftën dhe të humbasë paqen.
Projekti i tij i madh për Gran Kolombinë, një federatë e madhe republikane që do të bashkonte disa vende të Amerikës së Jugut, dështoi për shkak të konflikteve të brendshme, interesave lokale dhe ngritjes së udhëheqësve autoritarë.
Bolivari kishte luftuar kundër një perandorie, por zbuloi se edhe një republikë mund të kërcënohej nga ambicia personale dhe mungesa e institucioneve.
Prandaj një nga thëniet e tij më të njohura mbetet aktuale:
“Një popull injorant është një instrument i verbër i shkatërrimit të vet.”
Ky ishte paralajmërimi i tij më i madh.
Sepse armiku i lirisë nuk është vetëm pushtuesi i huaj. Ndonjëherë është edhe padija, indiferenca dhe mungesa e përgjegjësisë qytetare.
Simon Bolivari nuk na la vetëm historinë e një fitoreje ushtarake. Ai la një mësim politik: një komb mund të fitojë pavarësinë brenda një dite, por duhet një brez i tërë për të ndërtuar lirinë.
Dhe demokracia, nëse nuk mbrohet çdo ditë, mund të humbasë pikërisht nga ata që e trashëgojnë pa e paguar kurrë çmimin e saj.