Nga Leonard Vezi
Në një dialog të shkurtër nga komedia fort e njohur “Nata e Dymbëdhjetë” e Uilliam Shekspirit, – ngjitur në skenë edhe nga trupa e Teatrit Kombëtar në Tiranë, – Viola dhe Gaztori na japin një nga mësimet më të hidhura dhe më aktuale mbi fuqinë e fjalës: e vërteta nuk është gjithmonë ajo që është, por ajo që thuhet se është.
Dialogu si udhëkryq logjik
Viola: “Zoti të faltë, o mik dhe muzikën tënde. Pranë daulles jeton ti gjithmonë?”
Gaztori: “Jo zotëri: unë jetoj pranë kishës.”
Viola: “Mos je gjë kishtar?”
Gaztori: “Jo zotëri. Jetoj në shtëpinë time dhe shtëpinë e kam pranë kishës.”
“Jetoj pranë kishës”, thotë Gaztori. Një pohim i pafajshëm, gati banal. Por Viola e zbërthen menjëherë absurditetin logjik: afërsia nuk ka të bëjë me identitetin. Të jesh pranë diçkaje nuk të bën atë gjë. Dhe megjithatë, Shekspiri na tregon se me pak dredhi gjuhësore, kjo mund të paraqitet si e kundërta. Këtu qëndron thelbi: fjala nuk është vetëm mjet komunikimi – është instrument i fuqishëm manipulimi.
Viola: – Është njësoj si të thuash për mbretin se është i varfër për arsye se ka pranë një varfanjak, ose se kisha është pranë daulles, meqenëse daullja jote është pranë kishës.
Gaztori: Si ka ardhur koha sa shpejt mund të kthesh që prapthi çdo mendim me fjalë.
Viola: Sidomos ata që dinë të luajnë bukur me fjalë I vërtitin këto si të duan
Anatomia e manipulimit
Shekspiri nuk ishte vetëm dramaturg; ai ishte një anatomist i mendjes njerëzore. Ai kuptoi se njeriu shpesh nuk bindet nga faktet e zhveshura, por nga mënyra se si ato artikulohen. Në këtë pikëtakim, mjeshtëria e Gaztorit parashikon atë që sot e quajmë epoka e “post-së-vërtetës”. Aty ku dikur kishim të vërteta dhe gënjeshtra, sot kemi “fakte alternative” – konstruksione gjuhësore që, ashtu si shtëpia pranë kishës, përdorin afërinë me të vërtetën për të maskuar mungesën e saj.
Në këtë proces, realiteti bëhet elastik. Siç vëren Viola: “Sidomos ata që dinë të luajnë bukur me fjalë i vërtitin këto si të duan.” Kjo është arsyeja pse fjala është një armë me dy presa. Në duart e akrobatëve gjuhësorë, ajo shndërrohet në një mekanizëm që rrotullon të vërtetat si të ishin objekte të lehta, pa asnjë peshë morale.
Intelekti si filtër në një diskurs të deformuar
Sot, ky fenomen nuk është më thjesht letërsi – është realiteti ynë i përditshëm. Diskursi publik është i mbushur me pretendime të tipit “jetoj pranë kishës”, të cilat shiten me mjeshtëri si “jam pjesë e kishës”. Këtu lind nevoja për një “Violë” moderne: intelektualin, gazetarin apo mendimtarin kritik që shërben si filtër. Detyra e tyre nuk është vetëm të dëgjojnë, por të ndajnë me kirurgji logjike “shtëpinë” nga “institucioni”, të vërtetën nga fqinjësia e saj e rreme.
Editorialisht, problemi nuk është vetëm se fjala përdoret për të mashtruar. Problemi më i thellë dhe më shqetësues është se publiku shpesh kënaqet me këtë lojë. Fjala e bukur, e rrumbullakosur dhe e ndërtuar me finesë, krijon një iluzion rehatie. Ne priremi të pranojmë formën estetike të një fjalie përpara se të shqyrtojmë vërtetësinë e përmbajtjes së saj.
Paralajmërimi i Shekspirit
Shekspiri na paralajmëronte shekuj më parë: kujdes nga ata që e zotërojnë gjuhën më mirë se të vërtetën. Ata nuk kanë nevojë të ndryshojnë faktet fizike; mjafton të ndryshojnë mënyrën se si ne i perceptojmë ato. Dhe kur perceptimi ndryshon, realiteti, për shumicën, ka ndryshuar tashmë.
Në fund, pyetja nuk mbetet nëse fjala mund të shtrembërojë mendimin – kjo është një aksiomë e vërtetuar. Pyetja sfiduese për shoqërinë tonë është: A kemi ne ende aftësinë kritike për ta dalluar këtë shtrembërim kur ai ndodh? Sepse nëse nuk e ushtrojmë këtë filtër, atëherë nuk jetojmë më “pranë së vërtetës”, por në një botë ku e vërteta është thjesht një formulim i mirë që nuk ka ndodhur kurrë.