20 maj 1871
Nga Leonard Veizi
Në majin e vitit 1871, rrugët e Parisit nuk ishin më bulevarde elegante të perandorisë franceze, por llogore të një lufte civile që do të hynte në histori si një nga shtypjet më të përgjakshme politike të Europës moderne. Për një javë të tërë, kryeqyteti francez u mbulua nga tymi, barrikadat, topat dhe ekzekutimet masive. Ishte fundi i Komunës së Parisit — eksperimenti i parë i madh i pushtetit popullor urban në epokën industriale…
…Komuna kishte lindur vetëm dy muaj më parë, pas disfatës së Francës në Luftën Franko-Prusiane dhe rrëzimit të perandorit Napoleonit III. Parisi, i uritur, i rrethuar dhe i zemëruar me elitën politike që kishte kapitulluar përballë Prusisë, refuzoi të nënshtrohej ndaj qeverisë së vendosur në Versajë. Më 18 mars 1871, Garda Kombëtare dhe punëtorët parisienë morën kontrollin e qytetit dhe shpallën Komunën.
Për herë të parë, një qytet i madh europian provoi të qeverisej nga punëtorët, zejtarët, militantët republikanë dhe socialistët revolucionarë. Komuna hoqi privilegjet e vjetra, ndau kishën nga shteti, ndaloi punën e natës në furrat e bukës, fali qiratë e prapambetura dhe promovoi një formë vetadministrimi popullor që tmerronte klasat drejtuese të Europës.
Në thelb, Komuna nuk ishte vetëm një rebelim kundër qeverisë franceze. Ajo ishte një sfidë ndaj vetë rendit social europian. Dhe pikërisht për këtë arsye duhej të shkatërrohej.
Qeveria e Adolf Tiers, e vendosur në Versajë, vendosi të rimarrë Parisin me forcë absolute. Ironia historike ishte brutale: vetëm pak javë pas humbjes poshtëruese ndaj Prusisë, ushtria franceze e gjeti energjinë jo për të luftuar armikun e jashtëm, por qytetarët e vet.
Më 21 maj 1871, trupat versajase hynë në Paris. Filloi ajo që historia do ta quante “Java e Përgjakshme”. Luftimet u zhvilluan rrugë më rrugë, barrikadë më barrikadë. Komunarët — shumica punëtorë, studentë, gra dhe artizanë — luftonin me një dëshpërim që vinte nga bindja se po mbronin jo thjesht një qytet, por një ide.
Barrikadat u ngritën në Belleville, Ménilmontant dhe lagjet punëtore të lindjes së Parisit. Gratë e Komunës transportonin municione, kujdeseshin për të plagosurit dhe shpesh luftonin vetë me armë në dorë. Në propagandën konservatore ato do të demonizoheshin si “pétroleuses”, gra të çmendura që digjnin qytetin. Në realitet, ato ishin simbol i pjesëmarrjes popullore në një revolucion që kërkonte të përmbyste hierarkinë tradicionale.
Ndërsa ushtria përparonte, represioni mori përmasa masakre. Të dyshuarit për lidhje me Komunën pushkatoheshin në vend. Muret e Parisit u kthyen në vende ekzekutimi. Më famëkeqi prej tyre mbeti “Muri i Komunarëve” (Mur des Fédérés) në varrezat Père-Lachaise, ku qindra komunarë u vranë pa gjyq.
Kur gjithçka përfundoi, bilanci ishte tronditës. Rreth 20 mijë komunarë u vranë gjatë ose menjëherë pas luftimeve. Afro 38 mijë të tjerë u arrestuan. Shumë u deportuan në kolonitë franceze, përfshirë Kaledoninë e Re. Parisi u rikthye nën kontrollin e shtetit, por me një çmim që historia franceze do ta mbante gjatë si plagë morale.
Pushteti francez e paraqiti shkatërrimin e Komunës si rivendosje të rendit dhe shpëtim të republikës. Por në të vërtetë, “Java e Përgjakshme” zbuloi frikën e thellë të shtetit modern ndaj pushtetit të organizuar të klasave popullore. Europa aristokratike dhe borgjeze e shekullit XIX mund të pranonte reforma, por jo idenë që punëtorët të qeverisnin vetë.
Pikërisht për këtë arsye Karl Marksi e quajti Komunën “parathënia e një shoqërie të re”, ndërsa për konservatorët ajo mbeti shembulli i kaosit revolucionar që duhej shmangur me çdo kush.
Edhe pse zgjati vetëm 72 ditë, Komuna e Parisit mbeti një simbol i fuqishëm politik. Ajo frymëzoi lëvizjet socialiste, sindikaliste dhe revolucionare në gjithë botën. Por njëkohësisht u bë edhe paralajmërimi klasik se shteti, kur ndjen se po humbet kontrollin, është i gatshëm të përdorë dhunë të pakufizuar për ta rimarrë atë.
Në fund, Komuna humbi ushtarakisht. Por pyetja që ngriti — kush duhet ta zotërojë qytetin, pushtetin dhe pasurinë — vazhdon të mbetet ende sot një nga konfliktet themelore të modernitetit.