Incidenti i Kanalit të Korfuzit
Përgatiti: Leonard Veizi
Më 22 tetor 1946, Kanali i Korfuzit u kthye nga një ngushticë gjeografike në një dosje ndërkombëtare. Atë ditë, Shqipëria e sapodalë nga Lufta, e udhëhequr nga Enver Hoxha dhe tashmë e orientuar drejt bllokut lindor, u përplas ballë për ballë me Marinën Mbretërore Britanike. Incidenti që nisi me dy shpërthime minash, do të përfundonte në Hagë dhe do të ngrihej si rasti i parë i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Për dekada, ai do të mbante peng marrëdhëniet e Tiranës me Perëndimin.
Një përplasje e paralajmëruar
Kanali që ndan Korfuzin nga Saranda nuk ishte ujë i parëndësishëm. Ishte arterie e Adriatikut dhe Jonit. Për Tiranën, ishte sovranitet territorial. Për Londrën, ishte e drejtë e pakushtëzuar kalimi në një ngushticë ndërkombëtare.
Tensioni kishte shpërthyer që më 15 maj 1946, kur bateritë bregdetare shqiptare qëlluan mbi kryqëzorët HMS Orion dhe HMS Superb. Tirana e lexoi si shkelje sovraniteti, Londra si provokim. Në maj kishte nisur sfida, në tetor erdhi tragjedia.
Britania vendosi ta testonte. Urdhri për flotiljen ishte i qartë: të kalonte nëpër kanal për të ushtruar të drejtën e kalimit paqësor, edhe pa lejen e Tiranës.
14:53 dhe 16:31 – Dy shpërthimet që ndryshuan gjithçka
Pasditen e 22 tetorit, katër anije britanike lundronin nga jugu në veri: kryqëzorët HMS Mauritius dhe HMS Leander përpara, shkatërruesit HMS Saumarez dhe HMS Volage pas.
Në 14:53, Saumarez godet një minë. Harku i saj shkërmoqet, shpërthen zjarri, anija nis të marrë ujë.
HMS Volage urdhërohet ta tërheqë drejt Korfuzit. Në manovrën e dytë të tërheqjes, në 16:31, edhe Volage godet një minë të dytë. Pamja është e rëndë: 40 këmbë të anijes zhduken në çast.
Bilanci: 44 marinarë të vrarë, 42 të plagosur. HMS Saumarez shpallet humbje totale dhe më vonë çmontohet. HMS Volage shpëton, por e dëmtuar rëndë.
Pyetja që lind menjëherë: kush i vendosi minat në një kanal që aleatët e kishin pastruar më parë?
Minat dhe përgjegjësia që nuk provohet, por nuk përjashtohet
Më 12-13 nëntor 1946, Britania ndërmerr Operacionin Retail dhe nxjerr 22 mina të ankoruara, tip gjerman GY. Londra akuzon: minat nuk mund të ishin aty pa dijeninë e Tiranës.
Tirana mohon çdo përfshirje. Flet për kurth politik dhe për përpjekje për ta njollosur si shtet agresor.
Këtu nis beteja juridike, jo më ajo detare.
Haga: Fajësia pa autorësi
Më 22 maj 1947, Londra e çon çështjen në Hagë.
Gjykata ecën në tri akte: 25 mars 1948 pranon juridiksionin, 9 prill 1949 jep vendimin për themelin, 15 dhjetor 1949 cakton dëmshpërblimin prej 843,947 paundësh.
Qëndrimi i Gjykatës është kyç dhe është ky që e bën rastin precedent: Nuk provohet që Shqipëria i vendosi vetë minat. Por provohet se ajo nuk mund të mos dinte. Kontrolli efektiv mbi ujërat e saj e bën përgjegjëse ndërkombëtarisht.
Kalimi i 22 tetorit ishte kalim i paqësor, i ligjshëm. Ndërsa pastrimi i minave nga britanikët në nëntor, pa pëlqimin e Shqipërisë, ishte shkelje e sovranitetit.
Pra, nuk është një histori bardh e zi. Haga e dënon Shqipërinë për pasojat, por e dënon edhe Britaninë për tejkalimin e sovranitetit. Ky balancim është thelbi editorial i çështjes: e drejta ndërkombëtare vendos kufij edhe për fuqinë e madhe, edhe për shtetin e vogël.
Pse na duhet sot ky incident?
Incidenti i Korfuzit nuk është vetëm histori detare. Është fotografia e parë e Luftës së Ftohtë në Adriatik. Për Tiranën komuniste, ai u përdor për të ushqyer narrativën e rrethimit dhe për të justifikuar izolimin. Për Perëndimin, u bë argumenti se Shqipëria ishte një shtet jo bashkëpunues.
Pasojat zgjatën 45 vjet. Marrëdhëniet diplomatike u rivendosën vetëm në 1991. Ari monetar i bllokuar dhe dëmshpërblimi u zgjidhën përfundimisht në 1996, kur palët gjetën kompromisin mes pretendimit për arin nazist dhe vendimit të Hagës.
Sot, rasti i Korfuzit mësohet në çdo fakultet juridik në botë për dy parime: përgjegjësia e shtetit për atë që ndodh në territorin e tij, edhe kur nuk ka provë direkte, dhe e drejta e kalimit paqësor në ngushticat ndërkombëtare.
Historia nuk mbyllet me dy shpërthime më 22 tetor. Ajo mbyllet me pyetjen që mbetet aktuale: si e mbron një shtet i vogël sovranitetin e vet, pa u kthyer në peng të një fuqie të madhe — dhe si e ushtron një fuqi e madhe të drejtën e vet, pa shkelur sovranitetin e të voglit?
