Si mund të ndikojnë zakonet ushqimore që në foshnjëri në predispozitën e organizmit për Alzheimerin dhe çfarë zbulon studimi i publikuar në “npj Aging”
A mund të nisë mbrojtja ndaj demencës shumë më herët nga sa kemi menduar deri tani? Të dhëna të reja shkencore e rikthejnë fuqishëm këtë pyetje, duke sugjeruar se ushqyerja gjatë viteve të para të jetës mund të lërë gjurmë të thella në shëndetin e trurit, ndërsa pasojat mund të shfaqen vetëm dekada më vonë.
Çrregullimet metabolike të shkaktuara nga sheqeri mund të ndikojnë edhe në metilimin e ADN-së.
Studimi i ri, i publikuar në revistën shkencore “npj Aging”, u mbështet në një situatë të veçantë historike në Britaninë e Madhe. Pas Luftës së Dytë Botërore, sheqeri ishte i racionuar për shkak të mungesës së furnizimeve. Ky kufizim vazhdoi për disa vite dhe u hoq në vitin 1953, duke krijuar në mënyrë të natyrshme dy grupe të ndryshme njerëzish.
Në grupin e parë përfshiheshin personat që kishin lindur dhe kaluar vitet e para të jetës në kushtet e një konsumi të kufizuar të sheqerit, ndërsa në grupin e dytë ata që kishin lindur pas heqjes së racionimit.
Studiuesit shfrytëzuan këtë situatë si një lloj “eksperimenti natyror”, duke analizuar të dhënat e më shumë se 60 mijë personave nga UK Biobank, një prej databazave më të mëdha në botë për të dhënat shëndetësore dhe kërkimet biomjekësore.
Dhe rezultatet ishin domethënëse.
Ekspozimi ndaj një konsumi më të kufizuar të sheqerit që nga periudha e shtatzënisë dhe vitet e para pas lindjes u shoqërua, dekada më vonë, me një 27% rrezik më të ulët për demencë dhe një 46% rrezik më të ulët për sëmundjen e Alzheimerit.
Gjithashtu, u evidentuan rreziqe më të ulëta për depresionin dhe çrregullimet e ankthit. Ndërkohë, të dhënat nga rezonancat magnetike të trurit treguan shenja që lidhen me një plakje biologjike më të ngadaltë të trurit.
Megjithatë, studiuesit nënvizojnë se këto rezultate nuk do të thonë se sheqeri shkakton drejtpërdrejt demencën, dhe as se shmangia e tij gjatë fëmijërisë garanton një plakje të shëndetshme.
Ajo që bëjnë këto gjetje është të forcojnë interesin shkencor për mënyrën se si zakonet dhe kushtet e jetës gjatë viteve të para mund të ndikojnë në shëndetin e trurit për dekada të tëra.
Tre mekanizma të mundshëm
“Ka shumë mekanizma të mundshëm”, shpjegon profesoresha emeritus e Neurologjisë, Magda Tsolaki, themeluese dhe koordinatore e Laboratorit të Sëmundjeve Neurodegjenerative dhe presidente e Federatës Panhelene të Sëmundjes Alzheimer.
Duke folur për gazetën “TA NEA”, ajo përqendrohet në tre mekanizma kryesorë, të cilët mbështeten edhe nga të dhënat eksperimentale.
I pari lidhet me shtatzëninë dhe ndjeshmërinë e fetusit ndaj insulinës së nënës, e cila mund të rritet në lidhje me marrjen e sheqerit dhe gjendjen metabolike të organizmit.
Sipas saj, këta faktorë mund të ndikojnë në zhvillimin e fetusit përmes mekanizmave epigjenetikë dhe hormonalë, si edhe përmes proceseve që përcaktojnë formimin e organeve të ndryshme, të cilat vazhdojnë të zhvillohen dhe maturohen gjatë tre viteve të para të jetës.
Mekanizmi i dytë lidhet me hipergliceminë, pra nivelin e lartë të sheqerit në gjak. Çrregullimet metabolike që ajo shkakton mund të ndikojnë në metilimin e ADN-së, një proces i rëndësishëm për zhvillimin e indit nervor, plasticitetin e sinapseve dhe mbrojtjen kundër stresit oksidativ.
Mekanizmi i tretë lidhet me sistemin imunitar. Marrja e lartë e sheqerit mund të ndikojë në reagimin imunitar të nënës dhe, sipas hipotezës së ngritur, të lidhet edhe me një prirje më të madhe ndaj infeksioneve.
Sheqeri nuk është i vetmi faktor
Megjithatë, sheqeri duket të jetë vetëm një pjesë e enigmës. Edhe zakone të tjera jo të shëndetshme gjatë fëmijërisë mund të veprojnë në mënyrë të grumbulluar dhe të ndikojnë në rrezikun për sëmundje në moshë të mëvonshme.
Në këtë kuadër, profesoresha Tsolaki i referohet rekomandimeve të Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH), sipas të cilave aktiviteti fizik, shmangia ose ndërprerja e duhanpirjes dhe abuzimit me alkoolin, një ushqyerje e ekuilibruar, ruajtja e peshës trupore normale, aktiviteti social dhe stimulimi i vazhdueshëm mendor janë ndër shtyllat e rëndësishme të parandalimit.
Një rol të rëndësishëm duket se ka edhe arsimimi. Sa më i lartë të jetë niveli arsimor, aq më e madhe mund të jetë rezerva njohëse, e cila mund të veprojë si faktor mbrojtës ndaj demencës.
Në të njëjtën linjë përfshihet edhe reduktimi sa më shumë të jetë e mundur i ekspozimit ndaj ndotjes së ajrit.
Po ekranet? Një tjetër sfidë për trurin e fëmijëve
Nëse sheqeri është një prej faktorëve që mund të ndikojë në shëndetin e trurit që në moshë të hershme, fëmijët e sotëm rriten në një mjedis krejtësisht tjetër.
Ekranet janë bërë pjesë e përditshmërisë së tyre, shpesh që në moshë shumë të vogël, ndërsa përdorimi i tepërt i telefonit, internetit dhe lojërave elektronike po shqetëson gjithnjë e më shumë prindërit.
Por sa e dëmshme është në të vërtetë përdorimi i tepruar i teknologjisë për trurin e fëmijëve?
Përgjigjja nuk është absolute. Teknologjia mund të ketë efekte pozitive dhe negative në trurin e fëmijëve, veçanërisht gjatë fillimit të adoleshencës, një periudhë kur ndodhin ndryshime të shpejta biologjike, psikologjike dhe sociale.
Studime të ndryshme kanë evidentuar edhe dallime mes gjinive sa i përket përdorimit problematik të teknologjisë. Vajzat shfaqin më shpesh përdorim problematik të mesazheve dhe internetit, përfshirë rrjetet sociale, ndërsa djemtë priren të kalojnë më shumë kohë në lojërat elektronike.
“Prindërit dhe mësuesit duhet t’i ndihmojnë fëmijët që në moshë të vogël të zhvillojnë aftësinë kritike dhe mençurinë e nevojshme për të kuptuar se çfarë i ndihmon të fitojnë njohuri të vërteta dhe të formojnë brenda vetes një njeri të mirë dhe të virtytshëm”, thekson Magda Tsolaki.
Ajo shton se në këtë përpjekje një rol të rëndësishëm mund të ketë edhe Ministria e Shëndetësisë, duke shfrytëzuar vetë teknologjinë dhe njohuritë e ekspertëve për edukimin e mësuesve, por edhe – pse jo – të fëmijëve dhe prindërve.
Në fund, mesazhi i studimit është i qartë: shëndeti i trurit në moshë të madhe mund të lidhet shumë më tepër nga sa mendojmë me mënyrën se si jetojmë që në vitet e para të jetës./ad