Nga Leonard Veizi
Disa filma krijohen me qëllimin e thjeshtë për të argëtuar publikun. Por ka disa prodiksione të tjera që lindin për të tronditur ndërgjegjen e njerëzimit. Më 15 tetor 1940, në një kohë kur bota po zhytej gjithnjë e më thellë në errësirën e diktaturave, Çarli Çaplini solli në ekran “The Great Dictator” – “Diktatori i Madh”, një komedi guximtare që sfidoi tiraninë përmes satirës dhe të qeshurës…
…Në një Europë të mbërthyer nga terrori nazist, ku frika po mbytte lirinë dhe heshtja po zinte vendin e fjalës së lirë, Çaplini e ktheu artin në një akt qëndrese, duke dëshmuar se edhe e qeshura mund të bëhet armë kundër urrejtjes, despotizmit dhe çnjerëzimit.
Një komedi në kohë lufte
Filmi doli në ekran në kulmin e Luftës së Dytë Botërore, kur propaganda fashiste kishte përpirë realitetin dhe artistët rrallë guxonin të flisnin. Çaplin – njeriu me bastun, kapelë dhe buzëqeshjen e heshtur – i vuri përballë botës dy fytyra: diktatorin Adenoid Hynkel, një karikaturë gjeniale e Hitlerit, dhe berberin hebre, simbolin e pafajësisë dhe dinjitetit njerëzor.
Kjo dyfishim nuk ishte vetëm zgjedhje artistike. Ishte një thirrje për reflektim: se brenda çdo diktatori mund të fshihet një njeri i frikësuar, dhe brenda çdo njeriu të thjeshtë – një shpirt i madh që refuzon të përkulet.
Çaplin, artisti që e ktheu humorin në armë
Në një epokë ku heshtja vlente më shumë se fjala, Çaplini zgjodhi të fliste me gjuhën e humorit. “Diktatori i Madh” nuk është një komedi në kuptimin klasik, është një pasqyrë e dhimbjes, e kthyer në ironi. Filmi e përdor humorin si mjet për t’i hequr frikës fuqinë.
Në këtë mënyrë, Çaplin e shndërroi artin në një akt rezistence.
Kritika e kohës u nda: disa e quajtën të pamatur, të tjerë gjenial. Por historia i dha të drejtë. Filmi u bë një nga kolonat morale të kinemasë së shekullit XX dhe dëshmi se arti mund të jetë më i fortë se propaganda.
Një fjalim për njerëzimin
Në fund të filmit, Çaplin heq maskën e personazhit dhe flet si vetvetja. Fjalimi i tij – një lutje për paqe, për dashuri dhe për arsyen njerëzore – është ende një nga momentet më prekëse të historisë së kinemasë.
“Ne kemi nevojë për dashuri, jo për urrejtje. Ne kemi nevojë për mirësi, jo për cinizëm,” thotë ai, duke e kthyer ekranin në një tribunë universale të humanizmit.
Në atë çast, Çaplin nuk është më aktor, por profet i ndjeshmërisë njerëzore. Ai na kujton se edhe në errësirën më të thellë, njeriu mbetet i aftë të ndriçojë botën me buzëqeshjen e tij.
Një mesazh që s’ka moshë
Sot, tetëdhjetë e pesë vjet pas premierës, “Diktatori i Madh” ruan një fuqi të papërkulur. Në kohën e propagandave të reja, manipulimeve dixhitale dhe kultit të pushtetit, filmi i Çaplinit është një pasqyrë që na detyron të pyesim veten: a kemi mësuar diçka nga e shkuara?
Vepra mbetet një testament për rolin e artit – për aftësinë e tij për të folur kur të tjerët heshtin, për të qeshur kur frika sundon, dhe për të kujtuar se çdo epokë ka diktatorët e vet, por edhe njerëzit që guxojnë t’u thonë “jo”.
“Diktatori i Madh” është më shumë se një film – është një kujtesë e përjetshme se, përballë tiranisë, njeriu nuk humbet asnjëherë të drejtën për të qeshur.
