1 gusht 1937. ndahet nga jeta kleriku, poeti dhe gjuhëtari i shquar i Rilindjes Kombëtare
Nga Leonard Veizi
Në agun e zymtë të shekullit XIX, kur Shqipëria ishte ende nën sundimin e Perandorisë Osmane dhe gjuha shqipe mbijetonte në heshtje, e përjashtuar nga shkollat dhe librat, lindi një zë i kthjellët, i qetë dhe i përvëluar nga dashuria për tokën amtare: zëri i Ndre Mjedës. Ai ishte një nga ata njerëz të rrallë tek të cilët poeti, kleriku, gjuhëtari dhe atdhetari u bënë një.
Në një kohë kur fjala shqipe rrezikohej të zhbëhej nën peshën e ndalimeve dhe të asimilimit, Mjeda e ngriti atë në lartësinë e një lutjeje, duke i dhënë forcën e një flamuri dhe dinjitetin e një misioni. Në vargjet e tij, Shqipëria është një atdhe i plagosur, por i bekuar; një nënë e heshtur që vajton bijtë e saj të robëruar, pa e humbur kurrë shpresën dhe krenarinë.
Poezia e Mjedës nuk është vetëm art. Ajo është një akt shpëtimi. Ai mori një gjuhë që përçmohej dhe përpiqej të mbijetonte në skajet e jetës publike, dhe me të ndërtoi tempuj dashurie, dhimbjeje e shprese. Në vargjet e tij ndihet ritmi i lutjes, muzika e shpirtit dhe drita e një ideali që nuk shuhet. Ai këndoi për dallëndyshen që largohet nga vendi i robëruar, për bylbylin që qan mbi fatin e kombit dhe për atdheun që mbetet gjithmonë altari i zemrës së poetit.
Mjeda nuk e kuptonte poezinë si stoli letrare, por si thirrje. Ai e shkroi atë me përgjegjësi morale, me përulësinë e besimtarit dhe me pasionin e një profeti. Te fjala ai gjeti dritën që i mungonte popullit të tij dhe përmes saj kërkoi të zgjonte vetëdijen kombëtare. Poezia për të ishte mision, jo zbavitje; dëshmi, jo iluzion.
Kur shumë shkruanin për lirinë, Mjeda shkroi për shpirtin e saj. Kur shumë kërkonin shpëtimin te politika, ai e kërkonte te gjuha amtare, duke besuar se pa të nuk mund të kishte as vetëdije kombëtare, as liri të qëndrueshme. Pikërisht për këtë arsye, krijimtaria e tij mbetet e pavdekshme jo vetëm për hijeshinë artistike, por edhe për vërtetësinë e ndjenjës dhe përkushtimin ndaj kombit.
Në rrugëtimin e tij si klerik, mësues, gjuhëtar dhe poet, ai nuk hoqi dorë kurrë nga bindja se gjuha është shpirti i një kombi dhe se pa të kombi mbetet si trup pa frymë. Ai nuk kërkoi lavdi personale. Ishte një dritë e qetë që ndriçoi rrugën për të tjerët, një zë që nuk kishte nevojë të ulërinte për t’u dëgjuar në ndërgjegjen kombëtare.
Ndre Mjeda lindi më 20 nëntor 1866 në Shkodër, në një familje qytetare të respektuar. Që në moshë të re u dërgua për studime në kolegje jezuite në Kroaci, Itali, Poloni e Spanjë, ku mori një formim të gjerë klasik dhe humanist. Zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër to latinishten, italishten, kroatishten, polonishten, gjermanishten dhe frëngjishten, njohuri që lanë gjurmë të dukshme në kulturën dhe stilin e tij.
Megjithëse krijimtaria e tij poetike nuk është e pasur në numër, ajo renditet ndër më të përkryerat në letërsinë shqiptare. Poezi si “Vaji i Bylbylit”, “Për ty Atdhe” dhe “Shko, dallëndyshe” mbeten gurë kilometrikë të Rilindjes Kombëtare, ku ndjenja patriotike bashkohet natyrshëm me elegancën artistike. Vargu i tij është i përmbajtur, melodioz dhe i ndërtuar me një disiplinë klasike që e bën lehtësisht të dallueshëm.
Po aq i madh ishte edhe kontributi i tij në fushën e gjuhësisë. Si një nga drejtuesit e shoqërisë “Agimi”, ai punoi për përhapjen e shkrimit shqip dhe mori pjesë në përpjekjet që çuan në Kongresin e Manastirit më 1908, ku u vendos alfabeti latin i gjuhës shqipe. Përktheu tekste fetare, hartoi punime gjuhësore dhe e konsideroi arsimin si rrugën më të sigurt drejt emancipimit të shqiptarëve.
Edhe pse ishte prift katolik, Mjeda nuk e pa kurrë fenë të shkëputur nga shërbimi ndaj kombit. Për të, besimi dhe atdheu nuk ishin dy rrugë të ndryshme, por dy forma të së njëjtës përgjegjësi morale.
Në vitet e fundit të jetës u tërhoq në Kukël, pranë Shkodrës, ku vazhdoi të jetonte me thjeshtësi dhe përkushtim deri sa u nda nga jeta më 1 gusht 1937. Heshtja e viteve të fundit nuk e zbehu aspak madhështinë e figurës së tij. Përkundrazi, koha e bëri edhe më të qartë peshën e veprës që la pas.
Trashëgimia e Ndre Mjedës jeton sot në letërsinë shqipe, në historinë e gjuhës sonë dhe në kujtesën kulturore të shqiptarëve. Atë nuk e bën të madh vetëm poezia, por qëndrimi i tij: i palëkundur, i urtë dhe i përkushtuar. Ai mbetet poeti që e ngriti gjuhën shqipe në lartësinë e lutjes dhe e lidhi fatin e saj me fatin e kombit.