Vetmia nuk është thjesht një gjendje emocionale. Në dekadat e fundit, kërkimet në neuroshkencë dhe epidemiologji e kanë trajtuar gjithnjë e më shumë si një faktor biologjik rreziku, i aftë të ndikojë në funksionet njohëse, sidomos në moshën e tretë. Një studim i gjerë evropian, me mbi 10,000 pjesëmarrës, sugjeron se izolimi shoqëror lidhet drejtpërdrejt me performancë më të dobët të kujtesës tek personat mbi 65 vjeç.
Vetmia si gjendje psikologjike dhe faktor neurokognitiv
Sipas studimit të botuar në revistën Aging & Mental Health, vetmia – e kuptuar jo si zgjedhje për reflektim apo izolim të përkohshëm, por si ndjenjë e vazhdueshme mungese lidhjesh sociale – shoqërohet me rezultate më të ulëta në testet e kujtesës.
Studiuesit vërejnë një dallim të rëndësishëm:
vetmia nuk përshpejton domosdoshmërisht rënien progresive të kujtesës, por ndikon në nivelin fillestar të performancës njohëse. Me fjalë të tjera, individët më të vetmuar nisin nga një “bazë” më e dobët, por humbja me kalimin e kohës ndodh me ritme të ngjashme me ata që nuk raportojnë vetmi të lartë.
Studimi: mbi 10,000 të moshuar në 12 vende evropiane
Kërkimi analizoi 10,217 persona të moshës 65 deri në 94 vjeç, të ndjekur midis viteve 2012 dhe 2019 në 12 vende evropiane, përfshirë Italinë dhe Spanjën.
Metodologjia përfshinte teste standarde të kujtesës, ku pjesëmarrësve u kërkohej, për shembull, të riprodhonin sa më shumë fjalë të mundshme nga një listë prej 10 fjalësh të lexuara më parë.
Paralelisht, niveli i vetmisë u vlerësua përmes pyetësorëve të vetëraportuar, të cilët klasifikonin pjesëmarrësit në tre kategori:
vetmi e ulët
vetmi e moderuar
vetmi e lartë
Profili i vetmisë në Evropë
Një nga gjetjet më të dukshme të studimit ishte shpërndarja gjeografike dhe demografike e vetmisë.
Rreth 92% e pjesëmarrësve raportuan nivele të ulëta ose të moderuara vetmie, ndërsa vetëm një përqindje më e vogël përjetonte vetmi të theksuar. Megjithatë, në këtë grup të fundit u vunë re disa prirje të qarta:
individët ishin përgjithësisht më të moshuar
përqindja e grave ishte më e lartë
shëndeti fizik dhe mendor ishte më i dobët në krahasim me grupet e tjera
Spanja dhe Italia shfaqën nivele më të larta të vetmisë së raportuar (rreth 12%), duke sugjeruar ndikime të mundshme kulturore, strukturore dhe familjare në mënyrën se si përjetohet izolimi social.
Lidhja midis vetmisë dhe kujtesës
Analiza e të dhënave tregoi një korrelacion të qëndrueshëm: sa më e lartë vetmia e raportuar, aq më të ulëta rezultatet në testet e kujtesës.
Ky efekt nuk është thjesht psikologjik. Studiuesit sugjerojnë se mungesa e ndërveprimit social mund të reduktojë stimulimin kognitiv të përditshëm, duke ndikuar në rrjetet neuronale që lidhen me kujtesën episodike dhe funksionet ekzekutive.
Megjithatë, një element i rëndësishëm i studimit është mungesa e lidhjes së drejtpërdrejtë midis vetmisë dhe përshpejtimit të rënies njohëse me kalimin e kohës. Sipas koordinatorit të kërkimit, Luis Carlos Venegas-Sanabria, kjo tregon se vetmia ndikon më shumë në “gjendjen fillestare” të funksionit mendor sesa në dinamikën e degradimit të tij.
Çfarë e përcakton rënien mendore?
Në analizën afatgjatë, mosha rezultoi faktori më i fortë përcaktues i rënies njohëse, siç pritet në proceset neurodegjenerative natyrore.
Megjithatë, studimi identifikon edhe faktorë mbrojtës të rëndësishëm:
aktiviteti fizik i rregullt
pjesëmarrja në aktivitete shoqërore
perceptimi pozitiv i shëndetit personal
Këta elementë veprojnë si “mburojë funksionale” për trurin, duke ruajtur më gjatë fleksibilitetin kognitiv dhe kapacitetin e kujtesës.
Vetmia si faktor i heshtur rreziku
Në dritën e këtyre të dhënave, vetmia nuk mund të shihet më thjesht si një përvojë emocionale individuale. Ajo shfaqet si një faktor i matshëm rreziku për shëndetin kognitiv, i ngjashëm në rëndësi me stilin e jetesës dhe aktivitetin fizik.
Në një shoqëri që po plaket me shpejtësi, dhe ku strukturat tradicionale familjare po ndryshojnë, sfida nuk është vetëm zgjatja e jetës, por ruajtja e cilësisë së mendjes në atë jetë.
Në këtë kuptim, lidhjet shoqërore nuk janë luks psikologjik, por një formë e mirëfilltë “infrastrukture biologjike” për trurin njerëzor.