Nga Leonard Veizi
Shekspiri, te komedia “Nata e Dymbëdhjetë”, nëpërmjet gojës së gaztorit si personazh, thotë: “Çdo gjë e ndrequr është e arnuar. Virtyti i prishur arnohet me mëkat, dhe mëkati që ndreq arnohet me virtyt.”
Është një fjali që në pamje të parë duket si një nga ato paradokset e vogla që Shekspiri ua lë personazheve për të kaluar një çast humori. Por nuk është e tillë. Në pak fjalë ajo prek një nga problemet më të vjetra të filozofisë morale: a është njeriu në thelb i mirë apo i keq, apo morali i tij ndërtohet pikërisht në hapësirën e paqartë midis të dyjave?
Dhe Shekspiri nuk ia delegon këtë fjali mbretit, as priftit, as filozofit. Ia jep gaztorit. Është zgjedhje e goditur. Gastori është ai që mund të thotë të vërtetën duke u dukur sikur po bën shaka. Në oborr, ai është i vetmi që mund të luajë me fjalët pa u dënuar menjëherë për atë që zbulon. Bën sikur luan, ndërsa në të vërtetë zhvesh. Dhe pikërisht prej këtij pozicioni Shekspiri na kujton diçka të pakëndshme: njeriu nuk është një qenie e përfunduar, e cila vetëm herë pas here gabon. Njeriu është një qenie që ndërtohet, prishet dhe rindërtohet vazhdimisht.
Kjo është arsyeja pse fjalia e Shekspirit duket sikur është shkruar dje. Ndoshta sepse ne ende jetojmë në të njëjtën pëlhurë njerëzore.
Njeriu si arnë, jo si esencë
Filozofia klasike kërkonte te njeriu një formë qëndrueshmërie. Aristoteli e përshkruante virtytin si hexis, një gjendje të qëndrueshme të karakterit, të fituar dhe të konsoliduar përmes ushtrimit. Njeriu bëhet i drejtë duke vepruar drejt, i matur duke vepruar me masë, i guximshëm duke ushtruar guximin. Karakteri nuk lind i gatshëm; ai formohet.
Por këtu Shekspiri na çon një hap më tej. Nëse Aristoteli na tregon se karakteri ndërtohet, Shekspiri na kujton se ai edhe dëmtohet. Dhe ajo që dëmtohet duhet të ndreqet. Kështu, njeriu nuk i ngjan aq një statuje mermeri, që pasi përfundon nga dora e skulptorit duhet të ruhet në përjetësi, sa një rrobe që përdoret gjatë gjithë jetës. Ajo griset, zbehet, çahet, njolloset dhe pastaj arnohet.
Këtu fillon ideja e njeriut të përzier. Ne nuk jemi një substancë morale e pastër. Jemi një ndërtim në vazhdim. Në karakterin tonë ka gjëra që i kemi trashëguar, gjëra që i kemi zgjedhur, gjëra që na i kanë imponuar rrethanat dhe të tjera që i kemi bërë kundër vetes. Ka gabime që na kanë dobësuar dhe gabime që, çuditërisht, na kanë mësuar të mos përsërisim gabimin.
Prandaj pyetja “Çfarë njeriu është ky?” është shumë më e ndërlikuar sesa duket. Përgjigjja nuk gjendet gjithmonë te një cilësi e vetme. Njeriu është historia e mënyrës se si ka qepur çarjet e veta.
Pse virtyti ka nevojë për mëkatin?
Këtu fillon paradoksi i vërtetë.
Jo në kuptimin se mëkati është i domosdoshëm për të qenë i virtytshëm, por në kuptimin se jeta morale reale nuk zhvillohet në një laborator ku të gjitha rrethanat janë të pastra dhe zgjedhjet janë të qarta. Njeriu përballet me konflikte detyrash, me frikën, me nevojën, me përgjegjësinë ndaj të tjerëve. Shpesh nuk zgjedh midis së mirës dhe së keqes, por midis dy të këqijave, dy të mirave ose dy detyrimeve që përplasen.
Kanti e vendosi moralin mbi parime universale dhe mbi detyrën, duke kërkuar që veprimi moral të mos varej thjesht nga interesi apo pasoja. Makiaveli, nga ana tjetër, e pa politikën si një hapësirë ku sundimtari përballet me një botë ku qëllimet morale përplasen me nevojën për të ruajtur shtetin. Janë dy mënyra shumë të ndryshme për ta parë përgjegjësinë morale. Dhe pikërisht midis tyre shtrihet drama e njeriut konkret.
Nëna që vjedh bukë për fëmijën. Mjeku që përballë një pacienti në fund të jetës zgjedh të mos ia thotë të gjithë të vërtetën në një çast të vetëm, duke besuar se po i jep kohë dhe qetësi. Njeriu që thyen një rregull për të shpëtuar dikë nga një rrezik i menjëhershëm. Një person që fsheh një të vërtetë të vogël për të mbrojtur një njeri tjetër nga një e keqe më e madhe.
A janë veprime të drejta? Jo domosdoshmërisht. Por a mund të gjykohet morali i tyre vetëm nga shkelja formale e një rregulli? Edhe kjo është e pamjaftueshme.
Këtu hyn ajo që quhet konflikti tragjik i vlerave: një e mirë mund të kërkojë sakrifikimin e një të mire tjetër. Dhe kur ndodh kjo, çdo zgjedhje lë pas vetes një mbetje faji. Pikërisht kjo mbetje është një nga arnat më të vështira të ndërgjegjes.
Prandaj nuk do të thosha se virtyti “ka nevojë” për mëkatin. Më saktë: virtyti njerëzor shpesh lind dhe sprovohet në një botë ku e mira dhe e keqja nuk paraqiten të ndara me thikë. Njeriu moral nuk është ai që nuk ka prekur kurrë të keqen; është edhe ai që, pasi ka hyrë në zonën e saj, arrin të kuptojë çfarë i ka kushtuar dhe të marrë përgjegjësi për të.
Pse mëkati ka nevojë për virtytin?
Këtu gjendet ana më e errët e fjalisë së Shekspirit.
Nëse virtyti mund të dëmtohet nga mëkati, mëkati mund të përdorë virtytin si mbulesë. Njeriu nuk bën gjithmonë të keqen duke e shpallur veten të keq. Përkundrazi, shpesh përpiqet ta veshë të keqen me një fjalor të mirë.
Lakmia mund të paraqitet si zhvillim. Interesi vetjak si meritë. Dhuna si rend. Hakmarrja si drejtësi. Pushteti si shërbim. Bamirësia mund të përdoret edhe si mënyrë për të blerë mirënjohjen e tjetrit.
Këtu arna nuk shërben më për të shpëtuar një pëlhurë të dëmtuar. Shërben për ta fshehur dëmtimin.
Dhe ky është ndryshimi thelbësor. Një gjë është të përdorësh një veprim të diskutueshëm për të shpëtuar një të mirë më të madhe dhe pastaj të mbetesh me barrën e ndërgjegjes; tjetër gjë është ta përdorësh të mirën si dekor për një interes që nuk dëshiron ta pranosh.
Njeriu mund të bëjë një vepër të mirë për një arsye të keqe. Mund të thotë të vërtetën për ta poshtëruar dikë. Mund të falë vetëm për ta mbajtur tjetrin nën borxh moral. Mund të ndihmojë dikë dhe njëkohësisht ta përdorë atë ndihmë si instrument pushteti.
Kështu, kufiri midis virtytit dhe mëkatit nuk gjendet gjithmonë te pamja e jashtme e veprimit. Gjendet edhe te qëllimi, te konteksti dhe te mënyra se si veprimi lidhet me përgjegjësinë ndaj tjetrit.
Prandaj Shekspiri është më i thellë nga sa duket: jo vetëm virtyti mund të arnohet me mëkat; edhe mëkati mund të arnohet me virtyt.
Gabimi ynë: rrethanë për veten, karakter për tjetrin
Këtu filozofia takohet me psikologjinë.
Ne kemi një prirje të fuqishme për ta shpjeguar sjelljen tonë me rrethanat dhe sjelljen e tjetrit me karakterin. Kur gaboj unë, them: isha i lodhur, më provokuan, nuk kisha zgjidhje, situata më detyroi. Kur gabon tjetri, them: ai është i tillë.
Gabimin tim e quaj rrethanë. Gabimin e tjetrit e quaj identitet.
Ky mekanizëm është i rrezikshëm sepse na lejon të ruajmë një imazh të pastër për veten, ndërsa tjetrin e reduktojmë në një veprim të vetëm. Në njëfarë mënyre, kjo është edhe një formë e arnimit të ndërgjegjes: fajin e qepim me justifikim, frikën me krenari, dobësinë me arrogancë.
Por kjo nuk do të thotë se çdo veprim duhet relativizuar. Të kuptosh rrethanat nuk do të thotë të heqësh përgjegjësinë. Përkundrazi, një gjykim moral serioz kërkon të dyja: të shohësh veprën dhe të kuptosh njeriun që e ka kryer.
Përndryshe, biem në tundimin e bardhë-e-zisë, sepse bardhë-e-zija është më e rehatshme se e përhira. Është shumë më e lehtë të thuash “ky është i keq” sesa të pranosh se një njeri mund të ketë bërë një të keqe të rëndë dhe, megjithatë, të mos përmblidhet i gjithë ekzistimi i tij në atë të keqe.
Përtej gjyqit: njerëzillëku si arnë
Dostojevski e ka parë njeriun si një mister të madh, pikërisht sepse ai nuk mbyllet në një përkufizim të vetëm. Shekspiri bën diçka të ngjashme. Ai nuk na jep njeriun si figurë të përfunduar, por si kontradiktë në lëvizje.
Në të njëjtën zemër mund të banojnë bujaria dhe egoizmi, dashuria dhe xhelozia, mëshira dhe hakmarrja. Dhe kjo nuk ndodh domosdoshmërisht njëra pas tjetrës. Shpesh ndodh njëkohësisht. Njeriu mund të jetë i mirë ndaj njërit dhe mizor ndaj tjetrit; i drejtë në një çështje dhe i padrejtë në një tjetër; i gatshëm për sakrificë dhe, në të njëjtën kohë, i paaftë të heqë dorë nga një egoizëm i vjetër.
Të pranosh këtë nuk do të thotë të falësh gjithçka. Nuk do të thotë ta quash të bardhë atë që është e zezë. Do të thotë të heqësh dorë nga reduktimi i njeriut në një etiketë morale.
Sepse edhe drejtësia ka nevojë për dallim. Ka dallim midis veprës dhe personit, midis fajit dhe identitetit, midis pendesës dhe justifikimit, midis faljes dhe harresës.
Njeriu nuk është vetëm ajo që ka bërë. Por nuk është as i ndarë nga ajo që ka bërë. Ai është edhe mënyra se si jeton pas saj.
Dhe ndoshta këtu metafora e arnës bëhet më e fuqishme se çdo përkufizim filozofik. Karakteri nuk është një esencë e ngrirë. Është një histori qepjesh: disa të bëra me kujdes, disa me ngut, disa të dukshme dhe disa të fshehura nga ana e brendshme e pëlhurës.
Virtyti arnohet me mëkat.
Mëkati arnohet me virtyt.
Por pyetja më e vështirë nuk është se cila prej tyre është më e fortë. Pyetja është: çfarë bëjmë me arnën pasi e kemi vendosur?
Sepse një arnë mund të fshehë një çarje, por mund edhe të na kujtojë se aty ka pasur një çarje. Dhe ndoshta njeriu fillon të bëhet moralisht më i ndërgjegjshëm jo kur arrin të duket i pastër, por kur nuk ka më nevojë t’i fshehë të çarat e veta pas pëlhurës së një virtyti të sajuar.
Kjo është drama e përditshme e njeriut: të jetojë me atë që ka qenë, pa u bërë rob i saj; të përpiqet të bëhet më i mirë, pa e imagjinuar veten të përsosur; të njohë të keqen brenda vetes, pa i dorëzuar asaj të drejtën për ta përcaktuar të gjithë qenien e tij.
Në fund, ndoshta Shekspiri nuk po na thotë se virtyti dhe mëkati janë e njëjta gjë. Përkundrazi. Po na kujton se ato shpesh takohen në të njëjtën pëlhurë njerëzore.
Dhe ajo pëlhurë, e arnuar, e dëmtuar, e riparuar dhe përsëri e grisur, është ajo që vazhdojmë ta quajmë vetja.