Last Updated on 16/07/2025 by adminfjala
16 Korrik 1945
Në orën 05:29 të mëngjesit, më 16 korrik 1945, qielli mbi shkretëtirën Jornada del Muerto në New Mexico u ndriçua nga një dritë që askush nuk e kishte parë më parë: ishte drita e parë e një shpërthimi bërthamor. Eksperimenti i koduar “Trinity” – pjesë e fshehtë e Projektit Manhattan – kishte përfunduar me sukses. Dhe me të, bota hyri në një kapitull të ri, një epokë të frikshme dhe magjepsëse njëkohësisht: Epokën Atomike.
Projekti Manhattan: Një përbindësh i lindur nga frika
Në vitin 1939, disa nga fizikantët më të shquar të kohës – përfshirë Albert Einsteinin dhe Leó Szilárd – i shkruan një letër presidentit Franklin D. Roosevelt, ku e paralajmëronin se Gjermania naziste mund të ishte duke zhvilluar një bombë atomike. Ky alarm shërbeu si katalizator për krijimin e një programi të madh kërkimor amerikan, i cili në vitet që pasuan mori emrin Projekti Manhattan.
Nën drejtimin ushtarak të gjeneralit Leslie Groves dhe drejtimin shkencor të fizikantit J. Robert Oppenheimer, projekti u kthye në një përpjekje gjigante ndërdisiplinore. Mijëra shkencëtarë dhe inxhinierë punuan në laboratorë të fshehtë në Los Alamos, Oak Ridge, Hanford e gjetkë, me qëllimin për të ndërtuar një armë të tillë përpara çdo fuqie tjetër.
Testi “Trinity”: Shpërthimi i së panjohurës
Bomba e testuar në “Trinity” ishte një pajisje e ndërlikuar me plutonium, e quajtur zyrtarisht “The Gadget”. Kur u shpërthye, ajo prodhoi një energji ekuivalente me rreth 21 kilotonë eksploziv TNT – një forcë e pashembullt deri atëherë.
Shkencëtarët që morën pjesë ishin të mahnitur, por edhe të tronditur. Vetë Oppenheimer do të kujtonte më vonë se në ato çaste i kishte ardhur në mendje një varg nga shkrimet e shenjta hindu, Bhagavad Gita:
“Tani jam bërë Vdekja, shkatërruesi i botëve.”
Kjo nuk ishte më vetëm fizikë. Ishte një realitet i ri që e vinte botën në një rrezik ekzistencial.
Pasojat: Nga Hiroshima te Lufta e Ftohtë
Vetëm tri javë pas testit, më 6 dhe 9 gusht 1945, dy bomba atomike – njëra e tipit uranium (“Little Boy”) dhe tjetra e tipit plutonium (“Fat Man”) – u hodhën mbi qytetet japoneze Hiroshima dhe Nagasaki. Rreth 200,000 njerëz humbën jetën menjëherë ose si pasojë e plagëve dhe rrezatimit. Japonia kapitulloi më 15 gusht 1945, duke i dhënë fund Luftës së Dytë Botërore.
Por fundi i luftës nuk solli qetësi. Përkundrazi, ai hapi garën e re bërthamore mes SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik, një garë që do të karakterizonte gjithë shekullin XX. Në vitet që pasuan, fuqitë bërthamore rritën arsenalet e tyre dhe bota jetoi në hijen e një katastrofe potenciale bërthamore.
Një trashëgimi e hidhur dhe e lavdishme njëkohësisht
Sot, më shumë se tetë dekada pas “Trinity”-s, historia e 16 korrikut 1945 mbetet një pikë kthese. Ajo ngre pyetje që ende nuk kanë përgjigje të lehta: A ishte e nevojshme bomba? A kishte rrugë të tjera për t’i dhënë fund luftës? A ishte ky akt parandalues apo një precedent i rrezikshëm?
Shumëkush sheh në atë ditë triumfin e shkencës dhe të bashkëpunimit njerëzor në përballje me një sfidë kolosale. Të tjerë, me të drejtë, shohin fillimin e një epoke të terrorit bërthamor dhe të moralit të dyshimtë.
Në të dy rastet, 16 korriku i vitit 1945 është një datë që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si njerëzimi e sheh veten në raport me fuqinë dhe shkatërrimin. Dhe në dritën e asaj shpërthimi të parë, gjithçka tjetër – historia, lufta, paqja dhe vetë planeti – nuk ishte më si më parë.
Përgatiti: L.Veizi