Qasje e re ekonomike midis dy krizave

113 563 lexime

106,048FansaPëlqeje

Akademik, Anastas Angjeli

Kriza ekonomike globale e vitit 2008-2012 dhe ajo aktuale e shkaktuar nga Pandemia e Covid -19, vunë në lëvizje mendimin ekonomik duke sjellë një qasje të re ekonomike. Për më tepër evoluimi i mendimit, ekonomik dhe drejtimi drejt një qasje më të re, në situatën aktuale, nuk po ndalet.

 

 1) PSE NJE QASJE E RE EKONOMIKE PAS KRIZES SE VITIT 2008?

Një dekadë më parë kriza financiare shkundi jo vetëm sistemin ekonomik në botë por të tërë besimin që politikbërësit kishin mbi atë sesi do të menaxhonin krizën. Që prej kësaj dekade ndryshime të rëndësishme janë bërë dhe vazhdojne. Analiza ekonomike është sofistikuar më tej dhe qasje të reja janë duke u zbatuar. Pas krizes se vitit 2008-te venia perballe me fenomenet e reja te shfaqura ne fushen e konomike e sociale u be me e dukshme. Keto fenomene si; përshpejtimi i krizës mjedisor , ndryshimi i shpejtë teknologjik dhe inovacioni, automatizimi dhe veçanërisht inteligjenca artificiale, (shoqeruar me debate të mëdha në lidhje me ndikimin e teknologjive të reja për çështje që variojnë nga demokracia te tregu i punes apo shëndeti publik) etj, modele e reja të globalizimit qe u shfaqen, trended e reja te ndryshimeve demografike, pabarazitë në rritje në shumicën e vendeve gjatë dekadave të fundit,dhe vete kriza financiare e vitit 2008, qe ekspozoi difekte serioze jo vetëm në rregullimin financiar por në formën e rritjes së bazuar në kredi, krijuan nje panorame te “zymte” dhe bene te lindnin debate te ndryshme, vecanerisht per nje qasje te re ekonomike. Dhe keshtu ndodhi. Nuk është për t’u habitur që politikanët dhe komentuesit, nga e gjithë spektri i politikes – për të mos përmendur shumë votues – vunë në dyshim nëse politikat ekonomike aktuale dhe konvencionale janë të mjaftueshme për të adresuar sfidat dhe problemet me të cilat përballen vendet e tyre. Shumë nga politikat të cilat janë zbatuar në shume vende, jo vetëm gjatë dekadës së fundit, por gjatë dyzet viteve të fundit, duket se nuk ishin më në gjendje të përmirësonin rezultatet ekonomike dhe sociale në mënyrat që premtonin dikur. Nga ana tjeter, politikat e zbatuara të tregut të punës nuk kanë qenë në gjendje të mbështesin kërkesën për punë që kërkojnë pak aftësi përballë automatizimit dhe globalizimit, ose kundërshtojnë ndarjen midis punëve të sigurta dhe atyre të pasigurta. Politikat e rishpërndarjes së mirëqenies kanë parë efektivitetin e tyre të reduktuar dhe nuk kanë qene të mjaftueshme për të kundërshtuar rritjen e pabarazive; politika mjedisore nuk ka arritur të parandalojë rrezikun katastrofik. Politika e konkurrencës nuk ka ecur në hap me rritjen e kompanive monopole me operacione përtej kufijve kombëtarë. Nderkaq vazhdojne të kërkohen qasje të reja nëse eliminohet rreziku sistemik nga sistemi financiar. Megjithatë, rritja ekonomike ka vazhduar të jetë qëllimi kryesor i politikës ekonomike, nga ku supozohet se objektivat e tjerë do të rrjedhin. Konsumi i materialit është marrë si tregues i përparimit dhe zhvillimit. Barazia dhe elementet mjedisore janë trajtuar ‘pas ngjarjes’ sesa pjesë e politikës ekonomike. Në periudhën para krizës financiare, ky model ekonomik (shpesh përshkruhet si ‘Konsensusi i Uashingtonit’) u ndikua fuqimisht nga një formë e veçantë e analizës ekonomike. Bazuar në një ”version ortodoks” i teorisë ekonomike ‘neoklasike’. Kjo i dha përparësi funksionimit të tregjeve të liberalizuara si mënyrë për të optimizuar mirëqenien ekonomike, dhe kjo ishte përgjithësisht skeptike ndaj ndërhyrjes së qeverisë. Ç`rregullimi i llojeve të ndryshme u favorizua gjerësisht.

Gjatë dekadës së fundit, ekonomistët dhe politikëbërësit kanë pranuar që modeli ortodoks neoklasik ka kufizime, duke pranuar se tregjet e liberalizuara nuk janë gjithmonë efikase dhe dështimet e tregut mund të jenë domethënëse. Ata e kanë parë të domosdoshme nevojën për ndërhyrje të qeverisë, në fusha të tilla si fuqia punëtore, politikat rajonale dhe ato të tregut të punës, si dhe në politikën monetare dhe financiare.

Brenda fushave të ekonomisë dhe ekonomisë politike, dekada e fundit ka parë lulëzimin e formave të tjera, më të thella të rimendimit. Gjithashtu, teori ekonomike, dëshmi dhe teknika të reja janë zhvilluar, të cilat ofrojnë mënyra më të pasura për të kuptuar se si ekonomitë funksionojnë, dhe si mund të bëhen që të funksionojnë më mirë. Metodat dhe modelet analitike të bazuara në fuqitë e reja te mbledhjes së të dhënave dhe informatikës, për shembull, kanë hapur njohuri jo të disponueshme për brezat e mëparshëm. Të marra së bashku, një ekonomi e shekullit të 21-të ka filluar të shikohet më shumë për të ndihmuar hartuesit e politikave të gjejnë zgjidhje për problemet ekonomike të shekullit 21 me të cilat përballen tani. Debatet kanë qenë të thella dhe shumë është mësuar. Tani është e mundur të shihet sa prej perballjes me keto realitete te reja dhe se prej këtyre kritikave dhe eksplorimeve mund të afrohen mendimet për të krijuar “një rrëfim të ri ekonomik’’. Duke e parë më gjerësisht, kjo përbëhet nga tre elemente: 1) Një konceptim i ri i progresit ekonomik; 2) Kornizat e reja të teorisë dhe analiza ekonomike; 3) Qasje të reja në politikën ekonomike.

 

2.PROGRESI EKONOMIK-SOCIAL DHE SYNIMET E POLITIKES EKONOMIKE

Për më tepër se shtatëdhjetë vite, rritja ekonomike (GDP) ka qenë synimi kryesor i politikës ekonomike dhe matësi kryesor i suksesit ekonomik thuajse, ne te gjithe vendet. Dhe me të drejtë: në pjesën më të madhe të kësaj periudhe rritja e të ardhurave kombëtare ka nënkuptuar, njehershi, edhe rritjen e të ardhurave brenda shtëpisë (buxhetit familjar), dhe së bashku me to edhe të standardit mesatar të jetesës. Rritja ekonomike shtoi nivelin e punësimit, zvogëloi varfërinë, si dhe bëri të mundur që të ardhurat prej taksave të mund të financonin shpenzime më të larta të qeverive në shërbime publike. Në pjesën më të madhe të vendeve, në vitet 80, zhvillimi ekonomik u shoqërua me rënie të pabarazisë, dhe me përmirësimin e cilësisë së mjedisit lokal, duke qenë se GDP-ja në rritje lejonte shfrytëzmin e më tepër burimeve për menaxhimin e ndotjes atmosferike dhe të ujit. Kështu që, ndërsa qeveritë kishin përherë një rrjetë më të gjerë objektivash ekonomike se sa thjesht rritja e GDP-së, rritja ekonomike shërbente si njësi matëse për performancën e përgjithshme ekonomike. Një pohim i tillë sot do të ishte mjaft i vështirë për t’u bërë. Rritja akonomike vazhdon të gjenerojë përfitime që lidhen me të ardhura më të larta kombëtare. Por, njëkohësisht, modelet dominuese të zhvilllimit në vendet e OECD përgjatë dekadave të fundit kanë sjellë, gjithashtu, dëme te konsiderueshme.

Së pari, rritja e GDP-së u shoqerua gjerësisht me pabarazi gjithnjë e në rritje. Me përqendrimin e kapitalit gjithmonë e më tepër ne duart e atyre me të ardhura më të larta, është vënë re një rritje e pabarazisë së të ardhurave dhe të mirëqenies, veçanërisht midis 1% që qëndron në krye dhe 10% dhe pjesës së mbetur të popullsisë. Në rrethana të tilla, rritja e GDP-së nuk përkthehet më në rritje të standartit të jetesës për ata që kanë të ardhura mesatare apo të ulëta. Në disa vende normat e larta të varfërisë mbeten një shqetësim i vahzhdueshëm.

Së dyti, rritja e GDP-së nuk është më në përpjestim të drejtë me rritjen e mirëqenies. Studimi i mirëqenies ka përparuar tej mase përgjatë dekadeva të fundit. Të ardhurat janë të rëndësishme, sidomos për ata që kanë të ardhura të ulëta. Por sot ne kuptojmë se perceptimi i njerëzve për një jetë të përmbushur dhe të begatë vjen gjithashtu nga një sërë faktorësh të ndryshëm: nga siguria dhe kënaqësia që përjetojnë në punë; shëndeti i tyre fizik dhe mendor, lidhjet sociale dhe marrëdhëniet personale dhe familjare; nga të mirat sociale që lidhen me nivelin e krimit dhe besimit në shoqëri, si edhe nga cilësia e shërbimeve publike, si për shembull ato që lidhen me shëndetin dhe arsimin. Asnjëra prej sa më lart nuk përmisohet në mënyrë të vetvetishme përmes një GDP-je më të rritur, dhe madje shpesh ato mund të dëmtohen nga mënyrat se si gjenerohet – veçanërisht për ata me të ardhura më të ulëta dhe në pozicione më të pasigurta pune, dhe ku konsumi privat ka përparësi mbi të mirat publike. Për pjesën më të madhe të njerëzve sot, GDP-ja në rritje nuk është më një njësi matëse e mjaftueshme për mirëqënien e tyre apo për punesim ne rritje dhe zhvillimin ekonomik të shoqërisë.

Së treti, degradimi i rëndë mjedisor na detyron të pranojmë se modelet e sotme të rritjes ekonomike po kërcënojnë aftësinë tonë për të ruajtur standardet e tanishme të jetesës. Ndaj dhe mendimi ekonomik beson se politikanët dhe politik-bërësit duhet të shkojnë ‘përtej rritjes’. Ata duhet të sigurojnë se, krahas rritjes së GDP-së, dhe falë saj gjithashtu, poltika ekonomike po mbërthen një gamë të gjerë qëllimesh dhe mjetesh që do të çojnë në progresin ekonomik dhe atë social. Nuk mund të mbështetemi vetëm në rritjen ekonomike për të përmirësuar shoqeritë tona. Në kete këndvështrimin, katër synime për politik-bërjen ekonomike u renditen si parësore ne periudhen para fillimit te krizes se Covid -19 dhe qe mbeten aktuale si: -Qëndrueshmëria mjedisore;Rritja e mirëqenies;Rënia e pabarazisë; dhe- aftësia rimëkëmbëse e sistemit, kjo ne kuptimin si aftësia e ekonomisë për të përballuar goditjet financiare, mjedisore ose goditje të tjera pa efekte katastrofike dhe që prekin të gjithë sistemin.

Vëndet që kërkojnë të përmbushin këto katër synime, në vend që t’i japin rëndësi të madhe rritjes, do të bëhen pjesë e një rrugëtimi më të balancuar (si rrugëtimin e zhvillimit ku takohen nevojat e njerëzve me ato të planetit), të zhvillimit ekonomik dhe social, me rezultate më të drejta si për brezin e së kaluarës dhe për atë të së ardhmes. Tanimë është e qartë gjithashtu se pabarazia ka prirjen t’i bëjë ekonomitë më të paqëndrueshme, pasi kursimet më të larta të të pasurve kanalizohen në asete financiare dhe të pasurive të patundshme të prirura ndaj paqëndrueshmërisë. Ekonomitë më të pabarabarta kanë statistikisht prirjen të kenë periudha më të shkurtra të rritjes. Edhe në aspektin politik, rritja e pabarazisë është pasqyruar në politika që anojnë ndaj të pasurve, duke përfshirë (për shembull) presionet për të ulur taksat. Nga ana tjetër, ata priren të zvogëlojnë shpenzimet në të mirat publike, si arsimi, shëndetësia dhe kujdesi për fëmijët, të cilat mund të përmirësojnë potencialin prodhues të ekonomisë. Kjo tregon se ekonomitë që karakterizohen nga pabarazia janë më pak të suksesshme se ati që karakterizohen nga barazia. Në këtë kuptim, mund të thuhet se drejtësia dhe begatia ecin krahë për krahë. Nëse ulja e pabarazisë mund të nxisë rritjen, ajo gjithashtu ka një ndikim të rëndësishëm si në mirëqenien sociale ashtu edhe në atë individuale. Ka tre aspekte thelbësore për këtë process qe te zbatohen në praktikë. E para është miratimi i një game më të gjerë të treguesve kryesorë ekonomikë për të drejtuar politikëbërjen. Dihet tanimë që GDP-ja nuk është një njësi matëse, me e mirë e performancës së përgjithshme ekonomike. Ajo nuk përfshin shpërndarjen e të ardhurave dhe pasurisë; mbërthen vetëm lëvizjet e të ardhurave dhe jo kapitalet stok që i gjenerojnë ato; nënvlerëson shërbimet me çmim të papërcaktuar dhe të paprekshme; injoron punën e papaguar; nuk arrin të masë degradimin e mjedisit; nuk është treguesi i duhur për mirëqenien Kjo përfshiu nevojen e përdorimit te një ‘paneli’ treguesish kyç, përfshirë matjet e sigurisë ekonomike, mirëqenien subjektive, cilësinë e mjedisit dhe të mirat publike. Por miratimi i një sërë treguesish nuk është i mjaftueshëm. Duhet të shndërrohen në njësi matëse të pranuara të suksesit të politikëbërjes ekonomike. Prandaj, shkuarja ‘përtej rritjes ekonomike’ duhet të jetë një qëllim i qartë politik, dhe për rrjedhojë të pasqyrohet në një rrëfim dhe ligjërim të ri publik mbi natyrën e progresit ekonomik dhe shoqëror.

Së fundmi, dhe më e rëndësishmja, treguesit e rinj ekonomikë duhet t’i bashkëngjiten politikave të hartuara për t’i përmirësuar ato. Është i pavlerë adoptimi i masave të reja të performancës, nëse më pas nuk ke mekanizmat për t’i diktuar ato. Treguesit shumëdimensionalë kërkojnë një” menu” më të sofistikuar politikash. Pjesa më dërrmuese e politikës ekonomike bëhet nga qeveritë kombëtare, por ky proces ka gjithashtu një element thelbësor ndërkombëtar. Në një ekonomi të globalizuar të zinxhirëve të ndërlikuar të furnizimit dhe marrëdhënieve tregtare, modelet e prodhimit dhe konsumit në një vend ndikojnë fuqishëm te të tjerët dhe shumë rezultate ekonomike nuk mund të përcaktohen vetëm përmes nismave kombëtare. Pra, ekziston një nevojë jetike për të arritur marrëveshje të reja ndërkombëtare dhe mekanizma koordinimi në fusha të tilla si, degradimi i mjedisit, standardet e punës dhe politika tatimore, që mund të garantojnë se qëllimet ekonomike të një vendi nuk mund të përmbushen në kurriz të të tjerave, dhe se politika kombëtare rritet nga bashkëpunimi ndërkombëtar.

 

3-PERTEJ RRITJES: QASJE TE REJA NDAJ POLITIKAVE EKONOMIKE

Në pjesën më të madhe të kohës përgjatë 40 viteve të shkuara, qasja dominuese ndaj politikbërjes ekonomike në pjesën më të madhe të vendeve, ka qenë e fokusar mbi çështjet e ‘supply side’ mbështetjes së ekonomisë. Por, megjithëse mbështetja dhe politikat e përmirësuara janë tejet të rëndësishme, sot besojmë se ato nuk janë të mjaftueshme për të adresuar sfidat aktuale ekonomike. Duhet t’i kushtojmë vëmendje mënyrës sesi motorri i ekonomisë funksionon në vetvete. Kjo për arsye se problematikat dhe sfidat më të mëdha gjenden në modelet e investimeve dhe formave të prodhimit. Nëse duam të arrijmë objektivat e reja ekonomike që kemi përcaktuar, qëndrueshmëria mjedisore, mirëqenia e përmirësuar, me shume kujdes per shendetin dhe arsimin, një ulje e pabarazisë dhe një qëndrueshmëri më e madhe, duhet të ndërtohen në strukturat e ekonomisë që nga fillimi, jo thjesht si nënprodukt, apo si diçka e shtuar më pas. E dyta, është jetike që të hartohen politika integrale. Kjo fillon me miratimin e treguesve të performances ekonomike dhe mirëqenies të cilat japin një panoramë të gjerë të objektivave ekonomike dhe sociale per te cilen politika duhet te leviz përtej kornizave tradicionale. E treta, Politika e qëndrueshmërisë mjedisore paraqet sfidën më akute dhe urgjente në këto aspekte. Gjithashtu, Inovacioni dhe politika industriale do të duhet që të luajnë një rol kyç. Duke u “orinetuar nga misioni”. Ky është momenti i duhur që të ketë një politikë industriale më aktive të mbështetur nga një politikë makroekonomike më aktive. Përmirësimi i qëndrueshmërisë së ekonomisë përmes rregullave më të forta financiare, mbetet, gjithashtu, një përparësi e rëndësishme. Megjithëse periudha që nga kriza financiare ka çuar në një rregullim më të rreptë të institucioneve financiare të caktuara, shumë analistë paralajmërojnë që sistemi financiar në tërësi mbetet i brishtë. Sfida te tjera per për politikbërësit, sidomos çeshtjet në pronësinë e pasurisë, e cila në shumë vende është bërë më e përqendruar gjatë dekadës së fundit, Tashme po argumentohet gjerësisht se pasuria dhe të ardhurat nga pasuria, duhet të tatohen më mirë. Ulja e pabarazisë do të kërkojë vëmendje të veçantë për politikat e tregut të punes. Marrëveshjet kolektive do të jenë veçanërisht të rëndësishme për të drejtuar dhe menaxhuar proceset e automatizimit, duke u siguruar që përfitimet e një produktiviteti më të lartë nuk u takojnë thjesht pronarëve të kapitalit, por edhe punonjësve. Ideja kyçe qëndron ne faktin se ekonomitë dhe politika ekonomike duhen të kuptojnë qartë aspektet sociale të jetës njerëzore. Njerëzit nuk janë thjesht përfitues dhe kërkues të të mirave materiale sipas mitit të ekonomisë tradicionale. Njehershi, zhvillimet e fundit kane diktuar faktin qe një regjim i ri i qeverisjes globale nevojitet me urgjencë. Pavarësisht proceseve të globalizimit, çdo vend do të mbajë historinë, kulturën, dhe institucionet e veta dhe nuk ka asnjë model që i përfshin të gjitha këto. Por kudo, pa dyshim që do të duhet shumë kurajo dhe imagjinatë politike. Të tilla ndryshime do të kërkojnë reforma të qenësishme institucionale. Mund të nevojitet një rol me ndryshe i shtetit. Në vitet e fundit, një numër i madh njerëzish në këtë fushë kanë kërkuar të eksplorojnë mënyrën sesi qeveritë moderne mund të ofrojnë më shumë siguri për qytetarët e tyre. Qasja jonë ndaj politikës duhet të shkojë përtej instrumentave tradicionale të politkave ekonomike për të përfshirë reformën institucionale, politikat sociale, dhe narrativën politike. Është e vështirë për politikbërësit ekonomikë të shpalosin një tranformim themelor në mënyrën e të bërit politika. Por ky lloj ndryshimi ka ndodhur dy herë përgjatë shekullit të kaluar. Rreth viteve 1940, menjëherë pas “Wall Street Crash” rënies së Ëoll Strit dhe Depresionit të Madh “Great Depression”, ekoniomia mbizotëruese e tipit “laissez faire”, e cila kishte dominuar analizën dhe politikbërjen në periudhën pararendëse u zëvendësua. Teoria ekonomike Kejnesiane ofroi një mënyrë më të mirë të të kuptuarit sesi ekonomia mund të rigjallërohet dhe sesi politikat ekonomike të punësimit dhe shtetit social fituan mbështetje të gjerë në të gjithë spektrin politik. Por ky konsensus i pasluftës u rrëzua përgjatë krizës së rreth viteve 1970, dhe si rrjedhojë u zëvendësua. Modeli i tregut të lirë ose “neoliberal” u zhvillua nga ekonomistë si Milton Friedman dhe Friedrich Hayek dhe dukej të ofronte një analizë më të mirë ekonomike dhe një dinamikë më të mirë të përshkrimit të politikave. E adoptuar fillimisht (dhe me plotësisht) nga SHBA-të dhe Mbretëria e Bashkuar, të udhëhequra përkatësisht nga Ronald Reagan dhe Margaret Thatcher, ky model i orientuar drejt tregut në forma të ndryshme mund të aplikohej gjerësisht nga vendet e OECD-së përgjatë dekadave të ardhshme. Shkencëtarët e shkencave sociale i përshkruanin këto momente të ndryshimeve ekonomike si “paradigm shifts” (ndryshime të paradigmave), periudha kur elementët e vjetër të trashëguar nuk mund të shpjegonin ose ofronin zgjidhje politikash për të përmbajtur krizën dhe zëvendësoheshin nga politika të reja. Praka ardhur koha për të pasur këtë ndryshim të paradigmave. Kornizat dhe përshkrimet të cilat kanë dominuar politikbërjen në dekadën e fundit nuk janë më në gjendje të gjenerojnë zgjidhje ndaj probleme dhe sfidave me të cilat përballemi sot. Tashmë nevojiten ndryshime thelbësore dhe jo sipërfaqësore.

Lexo edhe :  Vaksinimi masiv/ 150 mijë qytetarë marrin dozat anti-covid

Kjo nuk do të jetë e lehtë. Nuk ka asnjë recetë të gatshme që të përfshijë të gjitha rrethanat. Çdo vend është i ndryshëm dhe mund të kërkojë të gjejë zgjidhjet e veta. Por duke pasur një sasi të madhe informacioni dhe të kuptuarit që ekziston në botën akademike të ekonomisë dhe politikbërjes, zgjidhjet mund të gjenden aty.

 

4-VERSIONE TË REJA TE ANALIZES EKONOMIKE

Për një periudhë rreth tridhjetë vjeçare deri në krizën financiare të vitit 2008, modeli mbizoterues i rritjes ekonomike në vendet e zhvilluara mbështetej, në një masë të konsiderueshme, në një formë shumë të veçantë të teorisë ekonomike neoklasike. Më e rëndësishmja e kësaj teorije ishte një supozim i sjelljes ekonomike ‘racionale’. Individët rriten perfitimet e tyre, duke u bazuar në preferencat e formuara jashtë procesit ekonomik po ashtu edhe bizneset kërkuan të rrisnin fitimet e tyre. Teoria neoklasike ortodokse pranoi ekzistencën e ‘dështimit të tregut’, ku tregjet konkurruese nuk prodhojnë rezultate optimale për shkak të ekzistencës së eksternaliteteve (të tilla si degradimi i mjedisit) ose të mirave publike (të tilla si shkenca ose mbrojtja). Disa dështime te tregut justifikuan një sërë ndërhyrjesh të qeverisë, nga taksat mjedisore në sigurimin publik të shërbimeve të tilla si arsimi, shendetesia, policimi ne komunitet, kërkimi dhe zhvillimi. Por modeli neoklasik gjithashtu vuri në dukje se qeveritë mund të dështojnë: shtetet mund të kapen nga interesat e zyrtarëve ose politikanëve të tyre, ose thjesht nuk kanë njohuri apo kapacitet për të përmirësuar sjelljen e tregut. Si rezultat, formula ekonomike e bazuar në analiza standarde neoklasike kishte tendencë të ishte skeptike në lidhje me rolin e qeverisë në përpjekjen për ta drejtuar ekonominë drejt qëllimeve të tjera nga ato të përcaktuara nga tregjet ekzistuese dhe eksternalitetet e përcaktuara mirë.

Shumica e ekonomistëve tani këmbëngulnin (siç shumë kishin bërë prej kohësh) se lloje të ndryshme të metash në treg janë të pashmangshme dhe detyra e ekonomistëve është të kuptojnë se si ato ndikojnë në sjelljen dhe rezultatet ekonomike. Është vërejtur gjerësisht, për shembull, se kriza minoi ‘hipotezën e tregjeve efikase’ e cila kishte raportuar më parë çrregullime financiare.

Prandaj, modelet makroekonomike janë modifikuar për të përfshirë lloje të ndryshme të institucioneve financiare, ngurtësitë dhe dëmet të llojeve të ndryshme me te cilat u perballen. Tani është pranuar gjerësisht se tregtia e lirë dhe integrimi më i thellë në tregjet globale, vec aneve pozitive mund të ketë pasoja të pafavorshme mbi grupe të veçanta të punëtorëve, sektorë dhe bashkësi gjeografike, dhe se për këtë nevojiten politika kundër-balancuese. Këto zhvillime dhe të tjera si ato, janë të mirëpritura. Por nuk jane zhvilluar ende aq sa duhet. Sepse ekonomia ka ndryshuar në mënyra më të dukshme gjatë dekadave të fundit. Në të gjithë këtë varg çështjesh, ekonomistët që punojnë në tradita jo-ortodokse – në shumë raste të raportuara nga shkenca të tjera shoqërore – kanë zhvilluar teori të reja dhe sisteme analitike të cilat mund të shpjegojnë më së mirë mënyrën në të cilën funksionojnë ekonomitë moderne edhe pse jo shpesh. Disa nga zhvillimet kryesore te sotme lidhen me Sjelljen ekonomike; Tregjet, institucionet dhe fuqine etyre;. Evolucionin dhe kompleksitetin,. Financat dhe makroekonomia., Mjedisi natyror; Pabarazia; Gjinia. (Barazia gjinore) Etika dhe roli i shtetit, etj. Janë keto çështje te mendimit ekonomik te cilat sot po zhvillohen me shpejtesi.

Dështimi i shumicës së makroekonomistëve për të parashikuar falimentimin financiare të vitit 2008, dhe dobësia e vazhdueshme e shumë ekonomive të zhvilluara, megjithë normat e interesit shumë të ulëta në dekadën e fundit, kanë çuar në një rivlerësim thelbësor të teorisë me bazë neoklasike. Një dimension thelbësor i kësaj është përqendruar në rolin e sektorit financiar. Para falimentimit rregullimi financiar bazohej kryesisht në ‘hipotezën e tregjeve efikase’ neoklasike, e cila supozonte se, me informacion pothuajse perfekt, tregjet e liberalizuara financiare do të gjeneronin një shpërndarje optimale të burimeve. Dështimi i dukshëm i kësaj teorie ka rivleresuar interesin për analizën ‘post-Kejnesiane’ e cila shpjegon se si tregjet financiare zhvendosen midis stabilitetit dhe brishtësisë dhe tendencës së tyre për të krijuar flluska asetesh dhe kriza pasuese.

Në të njëjtën kohë ekonomistët Keynesian dhe post-Kejnesian kanë sfiduar ortodoksinë neoklasike rreth politikës fiskale dhe monetare. Ekonomistë të tillë theksojnë rëndësinë e kërkesës efektive agregate në përcaktimin e produktivitetit dhe rritjen e prodhimit dhe rolin kryesor që luan pasiguria në sjelljen ekonomike.

Ato janë përqendruar në rolin e politikës fiskale në stimulimin e rritjes (pjesërisht përmes efektit të saj në pritjet e biznesit), dhe kufizimet (dhe ndikimet e pabarabarta) të politikës monetare. Vështrime të tilla tani me të vërtetë pranohen pjesërisht në analizën ekonomike ‘kryesore’: tani argumentohet gjerësisht se një politikë fiskale më aktive është e domosdoshme dhe e dëshirueshme në kushtet e tanishme kur normat e interesit janë shumë të ulëta dhe politika monetare ka mbaruar kryesisht nga opsionet. Në kundershtim me ortodoksisë neoklasike, është konstatuar se nivelet e larta të huamarrjes publike dhe borxhit mund të mbahen për aq kohë sa norma e rritjes së ekonomisë (e cila vetë mund të stimulohet nga investimet publike) tejkalon normën e interesit të paguar. Investimet publike mund të ‘grumbullohen’, në vend se ‘të shtyhen jashtë’, në financa private.

Vec sa me siper, ne vemendje me shume interest e mendimit ekonomik jane edhe:

Mjedisi natyror. Ekonomia neoklasike e kupton degradimin e mjedisit si një formë të dështimit të tregut, ku të mirat e mjedisit nuk çmohen. Prandaj, kërkohet të llogaritet një vlerë monetare për burimet mjedisore ose dëmin e shkaktuar atyre dhe të përdoren taksat mjedisore ose mekanizmat e tjerë stimulues (të tilla si sistemet e lejeve të tregtueshme) për të ‘brendësuar’ koston e jashtme dhe kështu të korrigjojë dështimin e tregut. Ekonomistët ekologjikë kanë ofruar një shpjegim më thelbësor. Ata kanë treguar se si ekonomia është në të vërtetë një nëngrup i sistemeve biofizike të tokës: varet nga mjedisi natyror t’i sigurojë burime, të asimilojë mbeturinat e saj dhe të ofrojë shërbime të ndryshme për mbështetjen e jetës siç janë riciklimi i lëndëve ushqyese dhe rregullimi klimatik.

Pabarazia. Ndërsa pabarazia është rritur në vitet e fundit, shumë ekonomistë kanë kërkuar të evidentojnë shtrirjen, të kuptojnë shkaqet dhe efektet e saj. Duke vepruar kështu, ata kanë sfiduar disa nga parimet themelore të qasjes standarde neoklasike. Për shembull, është bërë e qartë se liberalizimi në rritje i tregtisë ndërkombëtare nuk ka përfitimet ekonomike të supozuara më parë, veçanërisht për ekonomitë tashmë të hapura.

Gjinia. (Barazia gjinore) Një nga dimensionet e vazhdueshme të pabarazisë ka qenë sipas gjinisë. Gratë në të gjitha vendet nuk jane të përfaqësuara në mënyrë sistematike në profesione me status dhe me të ardhura të larta, dhe përfaqësohen me shume në ato me status dhe të ardhura të ulëta. Ekonomistët feministë janë përpjekur të lokalizojnë një stratifikim të tillë gjinor, dhe jo, në strukturat më të thella në shoqëri, të cilat kane rrenjosur rolet dhe fuqinë relative të burrave dhe grave. Analiza e rezultateve të politikave ekonomike dhe publike pa kuptuar dimensionet e tyre gjinore dhe racore është thjesht e paplotë.

Etika dhe roli i shtetit. Pabarazia në dimensionet e saj të ndryshme vë në dyshim bazën etike të analizës ekonomike. Ithtarët e variantit standard neoklasike supozojnë gjerësisht se etika dhe roli I shtetit duhet te jete etikisht neutrale, perderisa ky rol kërkon të maksimizojë mirëqenien duke pasur parasysh shijet dhe preferencat ekzistuese të konsumatorëve; te cilat nuk vleresohen. Por realisht ato shije dhe preferenca varen shumë nga shpërndarja e të ardhurave. Meqenëse shijet dhe preferencat e njerëzve ndryshojnë ndërsa lëvizin përgjatë shkallës së të ardhurave, një shpërndarje tjetër do të gjeneronte një model tjetër të aktivitetit ekonomik. Kjo është edhe para se të shqyrtojmë pretendimet morale të brezave të ardhshëm.

Pikërisht për këtë arsye filozofët ekonomikë dhe ekonomistët politikë kanë argumentuar për një kuptim më të sinqertë të karakterit etik të pashmangshëm të analizës ekonomike. Kjo do të çonte në një debat publik më të sofistikuar rreth drejtësisë (ose ndryshe) të marrveshjeve dhe politikave të ndryshme ekonomike.

 Kjo gjithashtu sugjeron një rishikim të rolit të shtetit në politikën ekonomike. Modeli neoklasik presupozon që tregjet që funksionojnë mirë optimizojnë mirëqenien e përgjithshme dhe prandaj politika qeveritare është e justifikuar për të korrigjuar dështimet e tregut. Por nëse politika publike synon rezultate të ndryshme etike, shteti do të duhet të luajë një rol më të madh në drejtimin ose drejtimin e modeleve të përgjithshme të veprimtarisë ekonomike për t’i arritur ato. Përmes shërbimit publik dhe sigurimit të mirëqenies, ajo gjithashtu mund të mbështesë një formë më të drejtë dhe më produktive të zhvillimit ekonomik. ‘Korrigjimi i dështimeve të tregut’ nuk do të jetë i mjaftueshëm; tregjet gjithashtu mund të ‘formohen’ në ndjekje të qëllimeve të përcaktuara publikisht.

Gjatë dekades pas krizës së vitit 2008, dhe jo vetëm, egzistonte një hapësirë e konsiderueshme për të përdorur “ekonominë e re” në ndjekje dhe zbatim të këtyre politikave. Dhe kështu ndodhi. Por kriza dhe recensioni ekonomik nga pandenia Covid -19, e frenoi per nje çast,… për të rifiluar me një “qasje edhe më të re.”

 

 

Të fundit

Qasje e re ekonomike midis dy krizave

Akademik, Anastas Angjeli Kriza ekonomike globale e vitit 2008-2012 dhe ajo aktuale e shkaktuar nga Pandemia e Covid -19, vunë...

Champions League/ Vinicius bën Ronaldon, Reali gjunjëzon Liverpoolin! City fiton në minutat e fundit

Veprimtaria më prestigjioze e klubeve të Evropës, Liga e Kampioneve ka luajtur të martën në mbrëmje ndeshjet e para të çerekfinaleve të saj dhe...

Rama flet për projektin si Park Kombëtar: Në asnjë mënyrë diga për hidrocentrale në Vjosë

"Në Vjosë nuk do të lejohet ndërtimi i digave për hidrocentrale”. Kjo deklaratë u bë sot nga kryeministri Edi Rama gjatë një lidhje Skype...

Titujt e nderit, të merituara apo për votën

Nga Luan Shtëpani   Vazhdimisht është folur dhe shkruar për historitë e njerëzve të cilësuar të veçantë. Nuk kanë munguar urdhërat e medaljet, për të gjallë...

‘100 ditë, 100 arritje’/ Rama: 100% e territorit shqiptar mbulohet plotësisht nga Forcat e Policisë së Shtetit, në 2013 vetëm 55%

Kryeministri Edi Rama përmes një “Instastory” ka publikuar një ndër 100 arritjet e qeverisë gjatë mandatit të dytë. Teksa a ndajnë 18 ditë nga zgjedhjet...

Lajme të tjera

Web TV