Leonard Veizi posaçërisht për “FJALA”: Dënimi i dytë për Camajn e Koliqin

113 563 lexime

77,479FansaPëlqeje


Rëndom ndodh, që për të shuar një argument që ka marrë flakë, sipër hidhet për diskutim një tjetër që mund ta ketë flakën edhe më të madhe, por që tërheq turmën gjithashtu, ose për të shuar zjarrin, ose për të bërë sehir. Por mbase ky nuk është rasti tipik i asaj për të cilën do të flasim më poshtë. Dhe që ta bëjmë më të lehtë peshën po e nisim me një film ‘alla socrealist’, i cili në të gjithë performancën prej 76 minutash që çon ujë në mullirin e propagandës, e lan veten me një batutë të jashtëzakonshme.

Zoti Tosti ishte një agjent i regjur i SIM-it. Ai mbante veshur kostumin elegant të një inxhinieri ndërtimi, por që më mirë se aq dinte të rekrutonte njerëzit e dobët e t’i vinte në shërbim të agjenturës italiane. “Njeriu zihet ngushtë, gëlltit diku një lugë çorbë të prishur e pastaj vjell tërë jetën”. Kjo ishte shprehja e tij proverbiale që do të justifikonte dobësinë njerëzore.

Ernest Koliqi ka qenë ca kohë ministër i Arsimit, kur Shqipëria ndodhej nën pushtimin fashist të Musolinit.

Martin Camaj në të ritë e tij ka hedhur një firmë për llogari të Sigurimit të Shtetit. Sipas parimit të inxhinier Tostit, të dy duhej të villnin gjatë jetës, për shkak të çorbës së prishur që kishin ngrënë. Mund të mos e kenë bërë në vazhdim. Por, në fakt, u duhet të vjellin në pasvdekjen e tyre.

Auron Tare, për të cilin thonë se është studiues historie, na servir një shkrim me plot faksimile, ku mund të gjesh gjithfarë faktesh e të bësh hamendësime se dy njerëz të letrave shqipe, Ernest Koliqi dhe Martin Camaj pas tij, të cilët ishin cilësuar si “armiq” gjatë regjimit të Hoxhës, kanë qenë agjentë të shumëfishtë. Kjo në shqipen korrekte do të thotë poliagjent. Në fakt, deri pak kohë më parë, si poliagjent ne kemi njohur vetëm Mehmet Shehun. Se populli thotë, “dy kunguj nën një sqetull nuk mbahen”. Imagjino të mbash tre e më shumë. Dhe të rrallë janë ata burra që arrijnë ta bëjnë rolin e poliagjentit deri në fund të jetës, pa u hyrë gjemb në këmbë. Shokut Mehmet, fjala vjen, “iu dogjën kartat në duar”.

Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit, duket se ka deklasifikuar disa prej dosjeve. Dhe Agjencia Qendrore e Inteligjencës, e njohur si CIA, ka deklasifikuar një pjesë të arkivit të saj. Dhe në këto kushte letrat rreth Ernest Koliqit dhe Martin Camajt përbëjnë objekt studimi. Parimisht, në botën e gazetarisë, nga personazhet publike, ashtu siç duhet të dalin cilësitë e mira, duhet të evidentohen edhe negativet. Madje, kjo ka vlerë më shumë. Kështu, nisi rrëmimi. Kadareja u anatemua me një dosje ku flitej për jetën private të vajzës së tij, pikërisht kur ai ishte më pranë se kurrë çmimit “Nobel”. Ismaili i madh u zvogëlua në sytë e publikut, sepse tek e fundit, pavarësisht madhështisë së tij prej shkrimtari, kishte luajtur e rrezikuar jetën e një njeriu.

Por le të vijmë te Camaj.

Çfarë jete njerëzore ka rrezikuar ai? Kujt “ia futi” dhe e rrasi në burg? Kujt i shtoi vitet e dënimit pas denoncimit? Kë çoi në syrgjyn, pasi i tha në vesh operativit se “filani nuk duartrokiti kur kaloi me makinë anëtari i Byrosë Politike”. Për këto nuk kemi asnjë fakt. Vetë dosja e tij është bosh. E vetmja gjë që kemi në dorë është një firmë mbi një letër të zverdhur.

Për shans Martin Camaj nuk konkurron gjëkundi tashmë. Nuk ka nevojë as për lavde e as për çmime. E, megjithatë, ai sërish anatemohet. Sepse u gjet një letër, ku pasi ka pranuar të bëhej bashkëpunëtor i Sigurimit të Shtetit, nën emrin e koduar “Bregu i Kuq”, thjesht ka firmosur. Dhe Tare ka të gjithë të drejtën e Zotit ta publikojë këtë fakt. Pastaj zullumi shtohet kur flitet se pasi u arratis e përfundoi në Jugosllavi, Martini i Camajve u bë agjent i UDB-së dhe kjo e fundit e çoi me mision në Itali, ku i zuri pritë SIM-i që, në fakt, ishte Shërbimi Inteligjent i Ushtrisë, pra nuk kishte të bënte me jetën civile. Dhe, pikërisht aty në Romë në lojë futet edhe Ernest Koliqi, që nuk na surprizon në fakt, pasi i kishte të hapura bindjet e tij filoitaliane. Dhe, pa dyshim, CIA amerikane ishte vërdallë në këto anë, dhe nuk mund të punoje e të përmbushje detyrën pa izën e saj. Pra, Martini u bë një superspiun. Punonte për katër agjenci njëherazi. Sekrete pa fund. Këtë do ta kishte zili edhe Kim Filbi, në fakt.

Lexo edhe :  Deputetja mjeke e PS trajnon infermierët në spitalin e Durrësit për masat antiCov*id (FOTO)

Por çfarë raportonte Camaj; u shiste jugosllavëve vendbazimet e ushtrisë shqiptare, apo sillte nga Beogradi planet e shtatmadhorisë serbe për ndërhyrje ushtarake në Shqipëri? Po italianëve çfarë materialesh u transmetonte? Po amerikanëve? Sepse të gjithë paskëshin varur shpresat te Martini. Vetëm KGB-ja dhe STAS-i kishin mbetur jashtë loje.

Përtej ironisë e shakave pa sens. A ishte Martin Camaj një agjent aktiv? Nëse po, dosja e tij do të përmbante qindra faqe me të dhëna. A mundet që ai nën presion, apo nën dhunë të ketë pranuar të firmosë për Sigurimin e Shtetit dhe në këtë mënyrë të ketë blerë lirinë e tij? Me siguri, sipas propabilitetit. Sepse fill pas kësaj ai u arratis. Dhe nëse do të ishte hedhur nga Sigurimi i Shtetit, pa dyshim do të kishte raportuar herë pas here dhe deri në vitin 1992, kohë kur u nda nga jeta, me siguri do të kishte jo një dosje por nja tri të tilla.

Ernest Koliqi dhe Martin Camaj nuk kanë qenë në panteonin e letrave shqipe të pas vitit 1944, sepse ata ishin të anatemuar gati 50 vite me radhë dhe krijimtaria e tyre nuk njihej në rrethet e gjera, përveç se nga njerëz të veçantë. Por, pas viteve ‘90 rehabilitimi i figurave të tyre, botimi i veprave, pa dyshim i çoi në piedestalin e merituar. Sot askush nuk mund ta marrë dot guximin e të thotë të kundërtën mbi këtë krijimtari. E, megjithatë, kjo duket si një tentativë e dytë për t’i dënuar përsëri, 30 vjet pas rehabilitimit. Ajo që po vihet në diskutim ka të bëjë me një dobësi të jetës njerëzore në rrethana të caktuara. Aspak kjo për të përligjur firmën, nëse ajo ekziston vërtet.

Në studimin e Auron Tares, Ernest Koliqi është një personazh dytësor dhe duket qartë se nuk është ai në qendër të goditjes, edhe pse njësoj si Camaj, ishte agjent i shumëfishtë, dhe po aq ndikues në letrat shqipe. Si ta marrim këtë?

Camaj mbetet peng i një firme. Cila është pasoja e një firme? Nëse nuk ka produkt agjenturor, thjesht kemi të bëjmë me një marrëveshje nga e keqja. Çfarë të keqe i solli atdheut Martin Camaj, edhe po ta marrim të mirëqenë që ai ka qenë dhe në shërbim të agjencive të tjera të shërbimit sekret. Se këtu nuk flitet që ai dekonspiroi vendndodhjen e qendrave të zjarrit, numrin e tankeve, avionëve apo aseteve të tjera të ushtrisë. Nuk është hedhur me parashutë si diversant dhe as është orvatur të hedhë në erë ndonjë uzinë ushtarake të rëndësisë së veçantë. Pra, mund të kemi të bëjmë me një agjent të heshtur.

Por çfarë shërbimesh i bëri atdheut?

Veprimtaria e tij letrare dhe albanologjike është shumë e gjerë. Sipas biografisë zyrtare, ai e nisi kontributin e tij duke themeluar në Prekal shkollën ku veproi si mësues i vetëm deri më 1948. Ka mbrojtur me vlerësime maksimale pranë Universitetit te Romës, tezën e doktoraturës mbi “Mesharin” e Gjon Buzukut. Kërkimet akademike të Camajt u përqendruan në gjuhën shqipe dhe dialektet, në veçanti në gjuhën e arbëreshëve të Italisë Jugore. Veprimtaria e tij letrare në harkun 45-vjeçar ka nisur me poezinë, së cilës i mbeti besnik gjithë jetën, edhe pse vitet e fundit u përqendrua shumë te proza. Është përfshirë thuajse në të gjitha antologjitë dhe veprat ku flitet për shkrimtarët shqiptarë. Po kaq, dhe ca më shumë, mund të thuhet edhe për Ernest Koliqin.

Pra, gjithçka shqiptare, nga dy shqiptarë që më shumë sesa flirtimin me agjencitë e inteligjencës, marrjen dhe shitjen e informacionit, si qëllim kryesor kanë pasur emancipimin e letërsisë dhe gjuhës shqipe, duke qenë kalorës të mëdhenj të saj.

/En.Br./Fjala.al

Të fundit

Parashikimi i motit, e shtunë 15 gusht 2020

Territori Shqiptar gjatë paradites do të jetë me kthjellime dhe vranësira të lehta në zonat malore. Por orët e mesditës...

Ronaldo ndan në Instagram një foto nga pushimet, bie në sy komenti epik i mikut të tij

Cristiano Ronaldo është me pushime. Olympique de Lyon nxori Juventusin nga Torino jashtë Champions League në raundin e 16 dhe ylli portugez ka vendosur...

Vaksina kundër virusit/ Skënder Brataj zbulon prapaskenat e prodhimit rus: Ja studimet më premtuese

Kreu i Urgjencës Kombëtare, Skënder Brataj, së fundmi ka reaguar për vaksinën kundër koronavirusit, duke thënë se ajo e prodhuar nga Rusia nuk ka...

Pandemia/ Çfarë ndodh në spitalin “Shefqet Ndroqi”, dëshmitë rrënqethëse të të shtruarve

Publikohen për herë të parë pamjet brenda spitalit “Shefqet Ndroqi”, i cili prej disa kohësh është kthyer në Covid 2. Me dhjetëra qytetarë me...

Enriketa Papa: Vetingu i vështirë, kush e kalon do të jetë ekipi i ri i PD-së

Në një intervistë për gazetën “Fjala” anëtarja e Komisionit të Verifikimit të Kandidaturave në Partinë Demokratike, Enriketa Papa, thotë se ky komision është krejtësisht...

Lajme të tjera

Web TV